Bitki ekstraktı yemde
Bitki ekstraktının yemde kullanılması, Avrupa Birliği'nde yem katkı maddeleri tüzüğüne bağlıdır. Tüzüğün numarası 1831/2003'tür. Tüzük, yeme ya da içme suyuna katılmak üzere kullanılan maddeleri düzenler. Bu amaçla piyasaya sürülen ya da kullanılan katkının izni olmalıdır [1]. Karabiber, zencefil ve biberiyeden elde edilen bazı ürünler için bu izin vardır. İzin bitkinin adına değil, tüzükte tanımlanan tek tek ürün biçimlerine verilir. Uçucu yağ, oleorezin (organik çözücüyle çıkarılan koyu kıvamlı ekstrakt), süperkritik ekstrakt (basınçlı CO₂ ile çıkarılan ekstrakt) ve tentür (etanol-su karışımıyla hazırlanan sıvı özüt) bu biçimlerdendir [2] [3] [4]. Türkiye'de aynı konu yem katkı maddeleri yönetmeliğiyle düzenlenir [5].
Yem katkı maddesi ne demek?
Yeme belirli bir iş görmesi için katılan maddedir. Tüzüğe göre yem katkı maddesi, belirli işlevleri yerine getirmek için yeme ya da içme suyuna bilerek katılan madde, mikroorganizma ya da preparattır (hazırlanmış karışım). Yem maddeleri ve premiksler bu tanıma girmez [1]. Premiks, hayvana doğrudan verilmeyen bir ön karışımdır. Katkı maddeleri kendi aralarında ya da taşıyıcı olarak kullanılan bir yem maddesi veya suyla karıştırılarak hazırlanır [1].
Katkı maddeleri işlevlerine göre kategorilere ve gruplara ayrılır [1]. Bu üç bitkinin aroma katkıları "duyusal katkı maddeleri" kategorisinde, "aroma bileşikleri" grubundadır [2] [3] [4]. Duyusal katkı maddeleri yemin koku ve tat gibi özelliklerini iyileştirir ya da değiştirir. Aroma bileşikleri grubu, yemin kokusunu ya da lezzetini artıran maddelerden oluşur [1].
Yem maddesiyle katkı arasındaki fark ne?
Bir ürün aynı anda hem yem maddesi hem katkı olamaz. Yem maddesinin asıl amacı hayvanın besin ihtiyacını karşılamaktır [6]. Katkı maddesi ise yem maddesi olmayan ve belirli bir işlev için yeme bilerek katılan maddedir [1]. Komisyonun ayrım kılavuzu, bir ürünün ikisi birden olamayacağını açıkça yazar [7]. AB'nin yem maddeleri kataloğunda baharatlar kurutulmuş ya da dondurulmuş halleriyle yer alır. Otlar ayrıca ezilmiş ya da öğütülmüş halleriyle de yer alır [8]. Katalog, ekstraksiyonun bir yem maddesi işlemi olarak yazılmasının, ekstraktların katkı sayılmasına engel olmadığını belirtir [8].
Kılavuz, bitkiden özel olarak çıkarılan aromatik yağı katkıya örnek verir. Kılavuza göre kimyasal olarak iyi tanımlanmış, saflaştırılmış ve standartlaştırılmış ürünler katkı sayılabilir. Bunun örneği bitkiden özel olarak çıkarılan aromatik yağdır. Ezme, öğütme ya da kurutma gibi sınırlı işlemden geçmiş bitki ise yem maddesi sayılır [7]. Kılavuz bu ölçütü güvenlik, kullanım biçimi ve işlevle birlikte, ürün ürün değerlendirir. Kılavuz bağlayıcı olmayan bir Komisyon tavsiyesidir [7].
İzin nasıl verilir?
İzin, Komisyonun yayımladığı bir uygulama tüzüğüyle verilir. Bir tüzük, aynı bitkinin birkaç biçimini birlikte kapsayabilir. İzin bütün AB'de 10 yıl geçerlidir ve yenilenebilir [1]. İzinli her katkı bir kimlik numarası alır, örneğin 2b347-eo. Katkı, AB Yem Katkı Maddeleri Sicili'ne yazılır. Sicil herkese açık bir listedir ve 2023'ten beri çevrimiçi bir veritabanıdır [1] [9]. İzin, katkının bilimsel değerlendirmede insan, hayvan sağlığı ve çevre için zararlı bir etkisi olmadığının gösterilmesinden sonra verilir [9].
Duyusal katkıların izni bir firmaya bağlı değildir. Bu kategoride izin bir "izin sahibi" adına verilmez [9]. Katkıyı piyasaya süren ve kullanan firma, izindeki koşullara uymaktan sorumludur [1] [9].
Eski katkılar yeniden değerlendirildi. Önceki AB yönergesine göre izin almış katkılar için yeni tüzüğe göre yeniden başvuru gerekiyordu [1]. Bugünkü karabiber ve biberiye uçucu yağı izinleri bu yeniden değerlendirmeden geçmiş ürünlerdir [2] [4].
Karabiber, zencefil ve biberiye için hangi izinler var?
Bu üç bitkinin aroma katkısı olarak kullanılan birkaç biçimi için izin tüzüğü vardır [2] [3] [4].
| Tüzükteki adı | Tüzük | Kimlik no | Hayvan türü |
|---|---|---|---|
| Karabiber uçucu yağı | 2024/261 | 2b347-eo | Bütün hayvan türleri |
| Karabiber oleorezini | 2024/261 | 2b347-or | Bütün hayvan türleri |
| Zencefil uçucu yağı | 2021/485 | 2b489-eo | Bütün hayvan türleri |
| Zencefil oleorezini | 2021/485 | 2b489-or | Tüzükte tek tek sayılan türler |
| Zencefil tentürü | 2021/485 | 2b489-t | At ve köpek |
| Biberiye uçucu yağı | 2026/2113 | 2b406-eo | Bütün hayvan türleri |
İzin, tüzükteki tanıma uyan katkıyı kapsar. Her izin ürünün kaynağını, elde edilme yöntemini ve bileşim aralığını yazar [2] [3]. Örneğin karabiber oleorezininin tanımında elde etme yöntemiyle birlikte bir piperin aralığı yer alır [2]. Zencefil oleorezininin tanımında yöntemle birlikte toplam gingerol aralığı vardır [3].
Bu üç bitkinin aroma katkıları premiks halinde katılır ve içme suyuna konmaz. Bu izinlerde katkının yeme premiks halinde katılması şarttır [2] [3] [4]. İzinler bu katkıların içme suyunda kullanılmasına yer vermez [2] [3] [4]. Karabiber ve zencefilde katkının etiketine hayvan türüne göre önerilen en yüksek miktar yazılır. Biberiye uçucu yağı için ise uyulması zorunlu bir en yüksek miktar konmuştur [2] [3] [4].
İzinler EFSA'nın bilimsel görüşüne dayanır [9] [2]. Örneğin AB Gıda Güvenliği Kurumu (EFSA) zencefil uçucu yağını, oleorezinini ve tentürünü inceledi. Kurum, bu katkıların hayvan beslemede en yüksek güvenli düzeye kadar kullanılmasında tüketiciler için bir endişe saptamadı [10].
Etikette ne yazar?
Katkı ve premiks etiketi tüzükte sayılan bilgileri taşır. Bunlar şunlardır [1]:
- Fonksiyonel grubun adıyla birlikte katkının izindeki özel adı.
- Sorumlu firmanın adı ve adresi.
- Net ağırlık ya da hacim.
- Gerekiyorsa üretici ya da satıcı işletmenin onay numarası.
- Kullanma talimatı, güvenlik önerileri, hayvan türleri ve izindeki özel koşullar.
- Kimlik numarası.
- Parti numarası ve üretim tarihi.
Premikslerde etikete "premiks" kelimesi de yazılır. Firma, onay numarası, kullanma talimatı ve parti bilgisi premiksin kendisi için yazılır, içindeki her katkı için ayrıca yazılmaz [1]. Etiket, ürünün satıldığı ülkenin dilinde olur [1].
Aroma bileşiklerinde liste kısaltılabilir. Tek tek ad yerine aroma bileşiklerinin karışımı olduğu yazılabilir. Türkçe etikette bu ifade "aromatik bileşikler karışımı"dır. Miktar sınırı olan aroma bileşiklerinde bu kısaltma kullanılamaz [1] [5].
Türkiye'de durum ne?
AB'de onaylı bir katkının Türkiye'de onaylı sayılması için Bakanlık kararı gerekir. Türkiye'de konu Hayvan Beslemede Kullanılan Yem Katkı Maddeleri Hakkında Yönetmelik'le düzenlenir [5]. 2022 değişikliğine göre AB'de onaylanan katkılar, Bakanlıkça onaylanıp Resmî Gazete'de yayımlanırsa Türkiye'de de onaylı kabul edilir [5]. Kategoriler AB ile aynıdır. Türk metninde aroma grubunun adı "Aromatik maddeler"dir. Bakanlık izinli katkıların kayıt listesini kendi internet sitesinde yayımlar [5].
Kaynaklar
- Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (2003). Regulation (EC) No 1831/2003 on additives for use in animal nutrition, Articles 2, 3, 5, 6, 9, 10, 12, 16 and 17, Annex I (consolidated version 27.03.2021). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2003/1831/oj
- Avrupa Komisyonu (2024). Commission Implementing Regulation (EU) 2024/261 concerning the authorisation of black pepper essential oil and black pepper oleoresin from Piper nigrum L. as feed additives for all animal species and black pepper supercritical extract as a feed additive for cats and dogs, recitals 2 to 6, Articles 1 and 2, Annex. Official Journal of the European Union, 18.1.2024. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2024/261/oj
- Avrupa Komisyonu (2021). Commission Implementing Regulation (EU) 2021/485 concerning the authorisation as feed additives of ginger essential oil, ginger oleoresin and ginger tincture from Zingiber officinale Roscoe, Articles 1 to 3, Annex (consolidated version 09.03.2022). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2021/485/oj
- Avrupa Komisyonu (2026). Commission Implementing Regulation (EU) 2026/2113 concerning the authorisation of rosemary essential oil from Salvia rosmarinus Spenn. as a feed additive for all animal species, recitals 2 and 4, Article 1, Annex. Official Journal of the European Union, 24.9.2026. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg_impl/2026/2113/oj
- Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (2013). Hayvan Beslemede Kullanılan Yem Katkı Maddeleri Hakkında Yönetmelik, Ek Madde 1, Madde 3, 4, 5(8), 6, 7, 15, 16 ve Ek-1. Resmî Gazete 28711, 18.07.2013; değişiklik Resmî Gazete 31754, 18.02.2022. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=18596&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
- Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (2009). Regulation (EC) No 767/2009 on the placing on the market and use of feed, Article 3(2)(g) (consolidated version 26.12.2018). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2009/767/oj
- Avrupa Komisyonu (2011). Commission Recommendation 2011/25/EU establishing guidelines for the distinction between feed materials, feed additives, biocidal products and veterinary medicinal products, Annex 1.2. Official Journal of the European Union L 11, 15.1.2011. https://eur-lex.europa.eu/eli/reco/2011/25/oj
- Avrupa Komisyonu (2013). Commission Regulation (EU) No 68/2013 on the Catalogue of feed materials, Annex Part B (footnote 5) and Part C (entries 13.1.8 and 13.1.9) (consolidated version 24.07.2022). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2013/68/oj
- Avrupa Komisyonu (2026). Feed additives; Authorisation types and withdrawal (web pages). Erişim 17.11.2026. https://food.ec.europa.eu/food-safety/animal-feed/feed-additives_en
- Bampidis V., Azimonti G. et al. (2020). Safety and efficacy of essential oil, oleoresin and tincture from Zingiber officinale Roscoe when used as sensory additives in feed for all animal species. EFSA Journal. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2020.6147