Doğal aroma
Doğal aroma, aroma etiketinde kullanılan yasal bir ibaredir. Aromaya koku ve tat veren kısmın yalnız doğal kaynaklı maddelerden ve bu maddeleri bir arada taşıyan ürünlerden (preparat) oluştuğunu söyler. Avrupa Birliği'nde ve Türkiye'de bu ibarenin ne zaman yazılabileceği yasayla belirlidir. Türk mevzuatındaki adı "doğal aroma verici"dir [1] [2]. Etikette yalnız kaynağın adı geçecekse, örneğin "doğal nane aroması", aroma veren kısmın tamamı ya da ağırlıkça en az 95 %'i o kaynaktan gelmelidir [1] [2].
Aroma verici ne demek?
Gıdaya koku ya da tat vermek için katılan, tek başına tüketilmesi amaçlanmayan üründür. Avrupa aroma tüzüğü (bütün AB'de geçerli yasa) ve Türk Gıda Kodeksi aroma vericileri birkaç türe ayırır [1] [2]. "Doğal" sorusu için iki tür önemlidir.
Aroma verici madde tek bir kimyasal maddedir. Kimyasal yapısı belli, aroma veren bir maddedir. Böyle bir madde bitkiden, hayvansal ya da mikrobiyal bir kaynaktan uygun işlemlerle elde edilir. Uygun işlem fiziksel olabilir, ya da enzimle veya mikroorganizmayla (maya, bakteri) yapılabilir. Madde doğada da bulunuyorsa doğal aroma verici madde sayılır [1] [2].
Aroma verici preparat, aroma verici madde olmayan bir üründür. Bir gıdadan ya da bitkisel, hayvansal veya mikrobiyal bir materyalden aynı uygun işlemlerle elde edilir [1] [2].
Uygun işlem, aroma maddelerinin yapısını bilerek değiştirmeyen işlemdir. Tüzük fiziksel olanına "uygun fiziksel işlem" der. Bu işlem aroma bileşenlerinin kimyasal yapısını isteyerek değiştirmez. Tekli oksijen, ozon, katalizör ya da UV ışını kullanmaz [1] [2].
Hangi işlemler "geleneksel" sayılır?
Mutfakta ve gıda üretiminde zaten kullanılan işlemler. Tüzüğün Ek II'si 24 geleneksel gıda hazırlama işlemi sayar. Distilasyon (buharla taşıyıp yoğuşturma), ekstraksiyon (bir sıvıyla özünü çekme), presleme, kurutma, öğütme, maserasyon (bekletip özünü alma), fermentasyon (mayalandırma) ve kavurma bunlardandır. Ekstraksiyon çözücüleri mevzuatına uygun çözücüyle yapılan ekstraksiyon da listeye dahildir [1]. Türkiye'deki listede de aynı işlemler yer alır [2].
Uçucu yağ ve bitki ekstraktı bu tanımlara uyabilir. Bitkiden distilasyonla ya da ekstraksiyonla alınan ürün, aroma verici preparat tanımının bir örneğidir. Bu iki işlem listede geleneksel işlem olarak sayılır [1]. Böyle bir ürün gıdaya çoğu zaman bir taşıyıcı içinde katılır.
"Doğal" kelimesi ne zaman yazılır?
Aromaya koku ve tat veren kısım doğal olmalıdır. "Doğal" ibaresi ancak aroma veren kısım yalnız aroma verici preparatlardan ve/veya doğal aroma verici maddelerden oluşuyorsa kullanılır [1] [2]. Sonra aromanın bileşimine ve kaynağına göre dört ibareden biri seçilir. Türk mevzuatındaki ibareler şunlardır:
| Etiketteki ibare | Şart |
|---|---|
| "doğal aroma verici madde(ler)" | Aroma veren kısım yalnız doğal aroma verici maddelerden oluşur. |
| "doğal X aroma vericisi" (X: bir gıda, gıda grubu ya da bitkisel veya hayvansal kaynak, örneğin nane) | Aroma veren kısmın tamamı ya da ağırlıkça en az 95 %'i X'ten gelir. |
| "doğal X aroma vericisi ile diğer doğal aroma vericiler" | Aroma veren kısım kısmen X'ten gelir ve X'in aroması kolayca tanınır. |
| "doğal aroma verici" | Aroma veren kısım farklı kaynaklardan gelir ve kaynakların adı tadı ya da kokuyu yansıtmaz. |
Avrupa Birliği'ndeki İngilizce karşılıkları "natural flavouring substance(s)", "natural X flavouring", "natural X flavouring with other natural flavourings" ve "natural flavouring"dir [1] [2].
Kaynağın adı, aroma veren kısmın en az 95 %'inin o kaynaktan geldiğini gösterir. Kaynağın payı daha düşükse ad ancak kaynağın tadı kolayca tanınıyorsa "diğer doğal aroma vericiler" ekiyle geçebilir. Tanınmıyorsa yalnız "doğal aroma verici" yazılır [1] [2].
Doğallık tüketici için önemlidir. 32 ülkede 85.348 tüketiciyi kapsayan 72 çalışmayı toplayan bir inceleme, tüketicilerin çoğu için gıdanın doğal olmasının çok önemli olduğunu bulmuştur. Bu sonuç farklı ülkelerde ve farklı yıllarda yapılan çalışmalarda da görülmüştür [3].
Etikette nasıl yazılır?
Gıdanın içindekiler listesinde "aroma" ya da daha belirli bir ad yazılır. "Doğal" kelimesi kullanılacaksa aroma etiketindeki kurallar burada da geçerlidir [4]. Aroma tütsü aroması içeriyor ve gıdaya tütsü tadı veriyorsa "tütsü aroması" diye yazılır [4].
Aromayı başka bir firmaya satan da etiket yazar. Mağazada tüketiciye satılmayan aromanın ambalajında "aroma" ya da daha belirli bir ad bulunur. "Gıdada kullanım içindir" ya da "gıdada kullanımı sınırlıdır" ibaresi de yazılır [1] [2]. Ambalajda ayrıca parti numarası, aroma türlerinin ve diğer maddelerin listesi, üretici, paketleyici ya da satıcının adı ve adresi, net miktar ve tarih bulunur. Tarih, tavsiye edilen tüketim tarihi ya da son tüketim tarihidir [1].
Bileşim bilgisi belgeyle de verilebilir. Ambalajda "perakende satış için değildir" yazıyorsa bileşim listesi ve bazı ek bilgiler teslimatla gelen belgelerde verilebilir [1] [2].
Türkiye'de durum ne?
Türkiye'de aroma kuralları yakın zamanda yenilendi. Türk Gıda Kodeksi Aroma Vericiler ve Aroma Verme Özelliği Taşıyan Gıda Bileşenleri Yönetmeliği 14 Eylül 2026'da yayımlandı ve 2011 tarihli eski yönetmeliği kaldırdı. İşletmelerin yeni kurallara uyum için son tarihi 31 Aralık 2026'dır. Uyum sağlanana kadar eski yönetmeliğin hükümlerine uyulur [2].
Kurallar büyük ölçüde Avrupa ile aynıdır. Yönetmelik AB aroma tüzüğü dikkate alınarak hazırlanmıştır. Doğal aroma verici madde ve aroma verici preparat tanımları ile 95 % kuralı aynıdır. Türkiye'de domuz ve böcek kaynaklı aroma vericiler ayrıca yasaktır [2].
Etiket bilgileri Türkçe yazılır. Mağazada tüketiciye satılmayan aromanın etiket bilgileri Türkçedir. Türkçe ile birlikte başka resmî diller de kullanılabilir [2].
Kaynaklar
- Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (2008). Regulation (EC) No 1334/2008 on flavourings and certain food ingredients with flavouring properties for use in and on foods, Article 3(2) (definitions), Articles 15 to 17 (labelling; use of the term 'natural') and Annex II (traditional food preparation processes) (consolidated version 16.02.2026). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2008/1334/oj
- Tarım ve Orman Bakanlığı (2026). Türk Gıda Kodeksi Aroma Vericiler ve Aroma Verme Özelliği Taşıyan Gıda Bileşenleri Yönetmeliği, Madde 4, 5, 13, 18, 19, Geçici Madde 1 ve Ek-2. Resmî Gazete 33370, 14.09.2026. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/09/20260914-1.htm
- Román S., Sánchez-Siles L. et al. (2017). The importance of food naturalness for consumers: Results of a systematic review. Trends in Food Science & Technology. https://doi.org/10.1016/j.tifs.2017.06.010
- Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (2011). Regulation (EU) No 1169/2011 on the provision of food information to consumers, Annex VII, Part D (designation of flavourings in the list of ingredients). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2011/1169/oj