Kütüphane: E392: biberiye ekstraktı

E392: biberiye ekstraktı

E392 (E 392), biberiye ekstraktlarının Avrupa Birliği'ndeki katkı maddesi numarasıdır. Gıdada antioksidan olarak kullanılır. Görevi yağın bozulmasını geciktirmektir. Ekstrakt biberiye yaprağından elde edilir. Avrupa spesifikasyonu ekstraktın antioksidan içeriğini iki referans maddeyle tanımlar: karnosik asit ve karnosol (biberiyenin kendi antioksidan maddeleri) [1]. Türkiye'de de aynı numara ve "Biberiye ekstraktları" adıyla izinlidir [2].

E numarası ne demek?

E numarası, Avrupa'da izin verilmiş bir katkı maddesinin kimliğidir. İzinli katkı maddeleri bir listede adları ve numaralarıyla yazılıdır [3]. Etikette görev adından sonra ya ad ya da numara kullanılır [4].

Türkiye aynı numarayı ve aynı adı kullanır. Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği, Avrupa Birliği'nin katkı tüzüğüne (bütün AB'de geçerli yasa) uyum için hazırlanmıştır. Bugün geçerli olan metin 2023 tarihlidir [2].

E392 tek bir madde mi?

Hayır, bir ekstrakt grubudur. Tüzükteki adı da çoğuldur: "biberiye ekstraktları". Hepsi biberiye yaprağından, gıdada kullanımı onaylı bir çözücüyle elde edilir. Kokusu ve rengi giderilebilir. İçeriği belli bir düzeye ayarlanabilir [1].

Biberiye ekstraktı birkaç farklı yolla üretilebilir. Avrupa spesifikasyonu (bir katkı maddesinin saflık ve kimlik tarifi) dört yol sayar. Birincisi aseton ile ekstraksiyondur. İkincisi az miktarda etanolle birlikte süperkritik CO₂ (basınç altında sıvı gibi davranan karbondioksit) ile ekstraksiyondur. Üçüncüsü kokusu giderilmiş etanol ekstraktıdır. Dördüncüsünde kokusu giderilmiş etanol ekstraktına hekzan ile bir ekstraksiyon daha uygulanır [1].

Ekstraktın gücü içindeki iki maddeden ölçülür. Ekstraktta fenolik asitler, flavonoidler ve diterpenoidler gibi antioksidan maddeler bulunur. Ölçüt olarak fenolik diterpenler (biberiyenin yağda çözünen antioksidan ailesi) alınır. Karnosik asit ve karnosol bu ailenin en az 90 %'ını oluşturur. Ekstrakt suda çözünmez [1].

Hangi gıdalarda, ne kadar kullanılır?

E392, başta yağ içerenler olmak üzere 23 gıda grubunda izinlidir. Liste yağları, et ve balık ürünlerini, sosları, fırın ürünlerini, atıştırmalıkları ve gıda takviyelerini kapsar [3]. Biberiye, et ürünlerinde oksidatif bozulmayı (yağın havayla acıması) yavaşlattığı bildirilen bitki ekstraktlarındandır [5].

Sınır ekstraktın değil, karnosol ve karnosik asidin miktarıdır. Tüzükteki bütün sınırlar bu iki maddenin toplamı olarak yazılır. Grupların çoğunda (23'ün 16'sında) sınır, gıdanın tamamına değil içindeki yağa göre hesaplanır [3]. Türk Gıda Kodeksi de aynı iki hesap kuralını kullanır [2]. Gıda denetimi için geliştirilen bir ölçüm yöntemi de E392'yi bu toplam olarak ölçer [6].

Seçilmiş gıda grupları ve üst sınırlar:

GıdaÜst sınır (mg/kg, kilogram başına miligram, karnosol ve karnosik asit toplamı)
Bitkisel yağ (çabuk bozulan tür: çoklu doymamış yağ asidi 15 %'ten fazla, ısıtılmayan gıdada, sızma yağ ve zeytinyağı hariç)30 (yağ üzerinden)
Balık yağı ve deniz yosunu (alg) yağı, hayvansal yağ, kızartma yağı, ısıl işlem görecek (pişirilecek, kızartılacak) gıdaların endüstriyel üretimindeki yağ (zeytinyağı ve prina yağı hariç)50 (yağ üzerinden)
Et ve balık ürünü, yağı 10 %'ten fazla150 (yağ üzerinden)
Et ve balık ürünü, yağı 10 % ya da daha az15
Kurutulmuş sosis100
Kek, bisküvi, kraker gibi ince fırın ürünü, çeşni, işlenmiş kuruyemiş200 (yağ üzerinden)
Sos, hardal100 (yağ üzerinden)
Patates, tahıl ya da nişasta bazlı atıştırmalık50 (yağ üzerinden)
Gıda takviyesi (bebek ve küçük çocuk takviyeleri hariç)400

Aromalarda da kullanılabilir. E392 bütün aroma vericilere katılabilir. Aromadaki sınır 1.000 mg/kg'dır, yine karnosol ve karnosik asit toplamı olarak [3].

Etikette nasıl yazılır?

Önce görevi, sonra adı ya da numarası yazılır. İçindekiler listesinde "antioksidan: biberiye ekstraktı" ya da "antioksidan: E392" yazılabilir. İkisi de yasaldır [4].

Başka bir malzemenin içinde geldiyse yazılmayabilir. Örneğin E392 katılmış bir yağ bisküvide kullanılır. E392 bisküvide artık bir görev yapmıyorsa bisküvinin içindekiler listesine yazılması gerekmez [4].

Ad da numara da aynı maddeyi söyler. "Biberiye ekstraktı" adı, maddenin ne olduğunu tüketiciye doğrudan anlatır. Birçok tüketici E numaralarına olumsuz bakar. 13 gıda uzmanıyla yapılan bir görüşme çalışmasında uzmanlar bu güvensizliği medyadaki, sosyal medyadaki ve kitaplardaki olumsuz anlatıma bağlamıştır. Önerilerinden biri, şirketlerin katkıyı neden kullandıklarını açık ve dürüst anlatmasıdır [7].

Güvenliği kim değerlendirdi?

Avrupa'nın gıda güvenliği kurumu E392'yi inceledi ve güvenlik kaygısı görmedi. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) 2008'deki görüşünde güvenlik payını (gerçek alım ile zararsız olduğu bilinen düzey arasındaki fark) önerilen kullanımlar için yeterli buldu. Avrupa Komisyonu bunun üzerine 2010'da kullanıma izin verdi ve ekstraktlara E392 numarasını verdi [8].

Sonraki hesap, alımın daha da düşük olduğunu gösterdi. EFSA 2018'de hesabı gıda sanayisinin bildirdiği kullanım düzeyleriyle yeniledi. Önceki tahminlerin gerçek alımı büyük olasılıkla aştığı sonucuna vardı. Güvenlik payları da 2015'teki hesaptan yüksek çıktı [9].

Biberiye mutfakta da yenir. Aynı değerlendirme, yemeklere katılan otlardan alınan karnosik asit ve karnosolü de hesapladı. Çok tüketenlerde bu miktar günde vücut ağırlığının her kilogramı için 1,7 mg'a kadar çıkar. Katkıdan gelen miktar, en çok alan grupta bile 0,2 mg'dır. Bu, otlardan gelenin yaklaşık sekizde biridir [9].

Kaynaklar

  1. Avrupa Komisyonu (2012). Commission Regulation (EU) No 231/2012 laying down specifications for food additives, Annex: E 392 extracts of rosemary. Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2012/231/oj
  2. Tarım ve Orman Bakanlığı (2023). Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği, Ek-II (E 392 Biberiye ekstraktları; dipnot 41 ve 46). Resmî Gazete 32338 (Mükerrer), 13.10.2023. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2023/10/20231013M1-1.htm
  3. Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (2008). Regulation (EC) No 1333/2008 on food additives, Annex II, Parts B and E (E 392 extracts of rosemary; footnotes 41 and 46) and Annex III, Part 4 (consolidated version 18.08.2026). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2008/1333/oj
  4. Avrupa Parlamentosu ve Konseyi (2011). Regulation (EU) No 1169/2011 on the provision of food information to consumers, Article 20(b)(i) (carry-over) and Annex VII, Part C (designation of additives by category name followed by specific name or E number). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2011/1169/oj
  5. Shah M., Bosco S. et al. (2014). Plant extracts as natural antioxidants in meat and meat products. Meat Science. https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2014.03.020
  6. Wong Y., Leung T. et al. (2025). Development of a Modified QuEChERS Extraction for the Detection of Rosemary Extracts (E392) Expressed as Sum of Carnosol and Carnosic Acid in Food by LC-MS/MS. Journal of AOAC International. https://doi.org/10.1093/jaoacint/qsae099
  7. van Gunst A., Roodenburg A. (2019). Consumer Distrust about E-numbers: A Qualitative Study among Food Experts. Foods. https://doi.org/10.3390/foods8050178
  8. Avrupa Komisyonu (2010). Commission Directive 2010/69/EU amending the Annexes to European Parliament and Council Directive 95/2/EC on food additives other than colours and sweeteners, recital 14 (extracts of rosemary, E 392). Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2010/69/oj
  9. Younes M., Aggett P. et al. (2018). Refined exposure assessment of extracts of rosemary (E 392) from its use as food additive. EFSA Journal. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2018.5373