Feniletil alkol

Feniletil alkol (2-feniletanol), gülün ballı ve tatlı gövde kokusunu veren uçucu bir alkoldür. Payı gül ürününe göre değişir: çözücüyle alınan gül absolüsünde (mumlardan arındırılmış gül özütü) 78,4 % ölçülmüş, distile gül yağında ana bileşen sitronellol ve geraniol çıkmıştır [1]. Feniletil alkol suda kısmen çözündüğü için distilasyon sırasında gül suyuna geçer [2]. Aynı molekül şarap, çay, bal ve kakaoda da doğal olarak bulunur [3]. Parfüm ve kozmetik üreticisi onu gül karakterinin gövdesi olarak, gıda üreticisi gül aroması olarak alır.

Gülün neresinde, ne kadar var?

Taç yaprakta, ama hangi ürüne geçtiği yönteme bağlıdır. Yağ gülü (Rosa × damascena) taze taç yapraklarından üç ana ürün alınır. Buhar ya da su distilasyonuyla gül yağı (piyasada rose otto) ve yan ürün olarak gül suyu (hidrosol), çözücüyle çekmeyle konkret (mumlu ham özüt), konkretin etanolle arıtılmasıyla absolü. Aynı genotipin İran'da dört bölgeden alınan çiçeğinde yağ verimi 0,03 ile 0,04 %, konkret verimi 0,29 ile 0,40 %, absolü verimi 0,07 ile 0,19 % ölçülmüştür [4]. Konkretten absolüye geçişte verim 58 ile 64 % arasında bulunmuştur [5]. Başka ölçümlerde gül yağı verimi 0,015 ile 0,05 % arasında kalmıştır [6], [7].

Feniletil alkol suya gider. Distile gül yağında feniletil alkol beş çeşitte 0,1 ile 0,4 % [6], Yunanistan'da 0,97 % ölçülmüştür [2]. Aynı çalışma Bulgar gül yağında 0,1 %'in altında bildirmiştir [2]. Kuzeybatı Bulgaristan'da yeni bir bölgenin yağında 4,0 ile 4,2 % çıkmıştır [8]. Gül suyunda tablo tersine döner. Gül suyunun uçucu bileşenlerinin 86,5 %'i [2] ve 90,2 %'si [9] feniletil alkol olarak ölçülmüştür. Bulgaristan'da farklı gül türlerinden (damascena, alba, centifolia ve melezler) üretilen yedi gül suyunda pay 27,5 ile 69,9 % arasında değişmiştir [7]. Gül suyunda litre başına 455 ile 527 mg feniletil alkol bulunmuştur [9].

Konkret ve absolüde kalır. Dört bölgeden alınan konkrette feniletil alkol 44,5 ile 47,2 % ölçülmüştür. Aynı çalışmanın absolüsünde feniletil alkol, sitronellol ve öjenol türü bileşenler birlikte toplamın 60 %'ını aşmıştır [4].

Distile yağda sıra farklıdır. Türkiye'de 1990 ve 1991'de kooperatif ve özel fabrikalardan alınan 15 gül yağı incelenmiştir. Sitronellol 24,5 ile 43,0 %, geraniol 2,1 ile 18,0 %, nerol 0,8 ile 7,6 % ölçülmüştür. Nonadekan (mum hidrokarbonu, katı parafin) 6,4 ile 19,0 % çıkmıştır [10]. Bulgaristan'da sitronellol 30,2 ile 31,2 %, geraniol 20,6 ile 21,2 % bulunmuştur [8]. Farklı türlerden yedi Bulgar yağında geraniol 15,9 ile 34,0 %, sitronellol 6,7 ile 28,7 % arasında değişmiştir [7].

Hasat ve işleme oranı değiştirir. Bir çalışmada çiçeğin uçucu bileşenlerinin beşte dördü gelişme evresine, beşte üçü günün saatine göre değişmiştir [11]. Aynı bahçede mayıs sonundan haziran ortasına doğru yağ oranı düşmüş, geraniol, nerol ve feniletil alkol payı 24 Mayıs hasadında en yüksek çıkmıştır. Taç yaprak distilasyondan önce bekletilip fermente olunca yağ oranı düşmüş, sitronellol/geraniol oranı 0,6'dan 10,3'e çıkmıştır [12]. Mayıs boyunca beş hasatta sitronellol 35,9 %'dan 17,6 %'ya inmiş, nonadekan 4,1 %'den 11,7 %'ye çıkmıştır [13]. Distilasyon süresi de payı değiştirir: süre uzadıkça feniletil alkol ile sitronellol ve nerol payı önce artmış, sonra düşmüştür [14]. Miktar gülün adından ya da ülkesinden değil, ürünün türünden ve ölçümden anlaşılır.

Feniletil alkol, sitronellol, metilöjenol: fark ne?

Değerler PubChem'den alınmıştır. XLogP maddenin yağa mı suya mı yakın olduğunu gösterir. Değer büyüdükçe yağı sever. Feniletil alkol 1,4 ile tablodaki en suya yakın moleküldür: litre suda yaklaşık 22 g çözünür [3]. Distilasyonda gül suyuna geçmesinin nedeni budur [2]. Sitronellol ve geraniol 3,2 ve 2,9 ile yağda kalır, gül yağının gövdesini onlar oluşturur [1]. Nonadekan 9,9 ile suyla hiç ilgisi olmayan bir mum hidrokarbonudur. Distile gül yağının soğukta katılaşan mum kısmı bu hidrokarbonlardan oluşur [15].

Sitronellolün iki eli vardır. Aynı formüldeki iki molekül birbirinin ayna görüntüsü olabilir (enantiyomer, kısaca "el"). Gül yağındaki sitronellol sol eldir: Yunanistan'da distile edilen yağda sol el payı 99,9 %'un üstünde ölçülmüştür [2]. Sitronella yağında sağ el baskındır [16]. Bu oran gül yağının doğallık belirteci olarak kullanılır [17].

Metilöjenol doğal, ama sınırlı. Metilöjenol gül yağında ve absolüsünde doğal olarak bulunur [5], [18]. Çiçek yerine açılmamış tomurcuk distile edildiğinde yağdaki metilöjenol beş kattan fazla azalmış, ana bileşenlerin oranı korunmuştur. Tam açmış çiçeğin yalnız taç yaprakları distile edildiğinde azalma yaklaşık iki kat olmuştur [18]. Geç budanan bitkilerin yağında da düşmüştür [15]. Bir hasat izlemesinde hiç saptanmamıştır [13]. Kozmetik ve gıda sınırları "Formülde nasıl davranır?" bölümünde.

Sitronellol ve geraniol havada bozunur. Havaya açık sitronellol azalmış, yerine hidroperoksitler oluşmuştur (oksijenin moleküle bağlanmasıyla oluşan, deriye karşı tepkin bozunma ürünleri). Karışımın hassaslaştırma (deriyi alerjiye duyarlı hâle getirme) gücü zamanla artmıştır [19]. Geraniol de havada bozunur, başlıca hassaslaştırıcıları geranial ve neral adlı iki bozunma ürünüdür [20]. Saklama kuralı "Formülde nasıl davranır?" bölümünde.

Ne için kullanılıyor?

Kozmetik ve parfüm: gül karakterinin gövdesi. Feniletil alkol ince parfümde koku maddesi olarak kullanılır, piyasadaki kullanımların üst ucu 1,4 %'tür [3]. Gül absolüsü Pseudomonas aeruginosa'da biyofilm (bakterilerin yüzeye yapışıp oluşturduğu tabaka) oluşumunu azaltmıştır. Aynı çalışmada hacimce 0,5 % absolü bir başka bakterinin mor pigment üretimini 98,1 %, feniletil alkolün kendisi 62,5 % düşürmüştür [21].

Oda kokusu ve aromaterapi ürünleri: insanda ve farede işe yaramıştır. İnsan çalışmaları distile gül yağıyla, fare çalışması feniletil alkolün kendisiyle yapılmıştır. Burun ameliyatı bekleyen 99 hastada 15 dakikalık gül yağı difüzyonu kaygı puanını kontrol grubuna göre yaklaşık altıda bir düşürmüştür [22]. Yanık hastası 120 kişiye pansumandan bir saat önce 40 %'lik gül yağı koklatılmıştır. Pansuman sırasındaki ağrı ve o anki kaygı plaseboya (etkisiz karşılaştırma ürünü) ve kontrole göre düşmüş, kalıcı kaygı ve ağrı kesici sayısı değişmemiştir [23]. Ameliyathane personeli 80 kişide 30 gece yastık kenarına damlatılan gül yağı kaygı ve uyku kalitesi puanlarını plaseboya göre iyileştirmiştir [24]. Kafese damlatılan feniletil alkolü koklayan farenin açık alanda kendiliğinden hareketi dozla birlikte azalmıştır, yazarlar bunu yatıştırıcı etki sayar [25].

Gıda ve içki: aroma. ABD aroma sanayisinin uzman kurulu feniletil alkolü ve akraba bileşiklerini aroma maddesi olarak yeniden güvenli saymış, gerekçesinde geleneksel gıdalardan gelen doğal alımın aroma olarak katılan miktardan fazla olduğunu yazmıştır [26]. Feniletil alkolü 70 % taşıyan bir gül yağı Salmonella enterica'nın üremesini 0,25 mg/mL ile yarıya indirmiştir. Aynı yağ buharıyla kivi ve muz üzerinde mikrop gelişimini baskılamış, vakumda pişirilmiş patlıcanda depolama boyunca Salmonella'yı engellemiştir [27]. Distile gül yağı siklodekstrinle (halka biçimli şeker, molekülü içine alır) kapsüllenip içeceğe katıldığında beğeni puanı serbest yağa göre yüksek çıkmıştır [28].

Yüzde 1 mi, yüzde 78 mi: hangi gül ürünü?

Gül ürünleri yenebilir bir yağ içinde seyreltilerek de satılır. Oranın neye göre verildiği, gül fraksiyonuna mı yoksa seyreltilmiş ürüne mi, sertifikada yazmalıdır.

Neden gül absolüsü? Parfüm üreticisi için cevap bütündür. Absolü feniletil alkolün yanında sitronellol, geraniol, nerol, öjenol ve benzil alkolü getirir [5]. Distile gül yağının koku analizinde gül oksit, öjenol, benzil alkol ve beta-iyonon belirleyici bulunmuştur, öjenol ve benzil alkol absolüde de vardır [5], [29]. Gıda üreticisi için cevap karakterdir. Beş gül türünün distile yağını koklayan bir panel kokuyu bal, tatlı, baharatlı, meyvemsi, çiçeksi ve yeşil gibi on nitelikle tanımlamış, 39 belirleyici bileşen bu niteliklerle eşleştirilmiştir [30]. Üçüncü gerekçe köken izidir. Gül yağında sitronellolün el oranı doğallığı [2], [17], absolüde ülkeye özgü bileşen deseni (kromatografik parmak izi) kökeni gösterir [31]. Tek molekülde bu iz yoktur.

Seçim dört soruya bağlıdır.

• Hangi karakter isteniyor? Ballı, tatlı gövde feniletil alkolden gelir. Bu gövde absolüde [1] ve gül suyundadır [2], [9], distile yağda değil. Sitronellol ve geraniol ağırlıklı karakter distile yağdadır [8], [10].
• Ürün sulu mu, yağlı mı? Feniletil alkol suda kısmen çözünür [2], absolü yağ fazında kalır. Sulu üründe absolü emülsiyonla girer ve feniletil alkol su fazına geçer. Yağlı üründe absolü ve seyreltilmiş biçimler doğrudan karışır.
• Ne kadar lazım? Bir absolü 78,4 % feniletil alkol taşıyorsa [1] ve parfüme 1 % katılıyorsa üründe 7,8 g/kg feniletil alkol olur. Rakamlar örnektir.
• Fiyat. Kilogram fiyatı tek başına kıyaslanmaz. Hedef feniletil alkolse absolü ile distile yağ arasında kilogram-molekül farkı 80 ile 800 kat arasındadır, absolüdeki paya karşı 0,1 ile 0,97 % [1], [2], [6]. Hedef sitronellol ve geraniolse hesap tersine döner [8], [10]. Önce karakter belirlenir, fiyat ona göre kıyaslanır.

Analiz raporu nasıl okunur?

Yöntem. Gül ürünleri gaz kromatografisiyle (GC, uçucu karışımı bileşenlerine ayırıp her birinin payını ölçen yöntem) ölçülür. Bileşenler kütle spektrometresiyle (her maddeyi kütle parmak izinden tanıyan dedektör) tanınır. Yüzdeler çoğu zaman bileşenlerin birbirine göre payıdır (alan normalizasyonu). Sitronellolün el oranı elleri ayıran ayrı bir kolonla ölçülür [2]. Bir çalışma Bulgar absolüsünde 132 bileşen tanımlamıştır [31]. Gül suyundaki feniletil alkol sıvı kromatografisiyle (HPLC) doğrudan ölçülür [9].

Ürünün adı oranı söylemez. "Gül yağı" adıyla feniletil alkol 0,1 % [6] ile 70 % [27] arasında ürün bildirilmiştir. Tayland'da distile edilen üç çeşitte feniletil alkol 57,6 ile 61,1 % ile ana bileşen çıkmıştır [32]. Lübnan'da distile edilen yağda 28,5 % ölçülmüştür [33]. Gül suyunda da pay ürüne göre değişir: bir çalışmada gül suyunun ana bileşenleri sitronellol ve geraniol çıkmış [1], başka çalışmalarda feniletil alkol 27,5 ile 90,2 % arasında ölçülmüştür [2], [7], [9]. Ürünün hangi biçim olduğunu feniletil alkol, sitronellol ve geraniol satırları birlikte söyler.

Tağşiş (ucuz madde katarak bozma) nasıl görünür. Gül yağına ıtır yağı, palmarosa yağı ve feniletil alkolün kendisinin katıldığı bildirilmiştir. Işık soğurma ölçümüyle (kızılötesi spektroskopi) kurulan bir model üçünü de 0 ile 100 % arasında ölçebilmiştir [34]. Gül suyunda sentetik karışımla seyreltme renk sensörü dizisiyle ayırt edilmiştir [35]. Bir çalışma absolüde ülkeye özgü parmak izinin köken ve doğallık kontrolünde kullanılabileceğini göstermiştir [31].

Spesifikasyon ile sonuç ayrı şeylerdir. Spesifikasyon üreticinin sözüdür, ölçülen değer o partinin sonucudur. Teknik veri formu (TDS) genel belgedir, analiz sertifikası (CoA) partiye aittir.

Kaliteyi ne gösterir?

Metilöjenol satırı. Hasat evresi metilöjenolü beş kattan fazla değiştirir [18]. Sertifikadaki değer kozmetik ve gıda sınırlarıyla birlikte okunur.

Mum hidrokarbonları. Nonadekan ve henikosan distile gül yağının satırlarıdır [10]. Absolüde etanol arıtması mumların çoğunu ayırır, absolüde de nonadekan bildirilmiştir [5]. Yüksek mum satırı distile yağı gösterir.

Çözücü kalıntısı ve hammadde testleri. Konkret çözücüyle, absolü etanolle alınır [5]. Distilasyonda organik çözücü yoktur. Kalıntı kullanılan çözücüye bağlıdır ve sertifikada satırı olmalıdır. Gül konkreti ve absolüsünde 57 pestisit kalıntısını kilogramda 0,03 ile 0,15 mg düzeyinden başlayarak ölçen bir yöntem geliştirilmiştir [36]. Bitkisel hammaddede pestisit ve ağır metal sonuçları sertifikada okunur.

Tazelik. Sitronellol ve geraniol havada bozunur [19], [20]. Ölçüm tarihi ve kabın doluluğu birlikte okunur.

Formülde nasıl davranır?

Su ve ısı. Feniletil alkol suda kısmen çözünür ve 220 °C dolayında kaynar [3]. Emülsiyonda su fazında bulunur, koku ve tat sudan salınır. Siklodekstrinle kapsüllenmiş feniletil alkolün ısıya dayanıklılığı artmış, buharlaşması yavaşlamıştır [37].

Hava ve ışık. Sitronellol ve geraniol havada bozunur ve hassaslaştırma gücü artar [19], [20]. Hızlandırılmış bozunma testinde sitronellol ve geraniolün tepkinliği artmış, başta tepkin olmayan benzil alkol ve farnesol ışıkla bozununca tepkin hâle gelmiştir [38]. Kapalı ve dolu kapta, serin ve karanlıkta saklanır. Açılan kap kısa sürede tüketilir.

Güvenlik değerlendirmesi: feniletil alkole derişim sınırı, oksitlenmiş geraniole alerji. Feniletil alkolün koku maddesi olarak güvenlik değerlendirmesi kalıtım maddesine zarar (genotoksisite) kaygısı bulmamıştır. Aynı değerlendirme bitmiş üründe en yüksek kabul edilebilir derişimler verir. İnce parfümde 4,0 %, vücut losyonunda 1,0 %, yüz ve vücut ürününde 0,89 %, rujda 0,72 %, koltuk altı ürününde 0,22 % [3]. Geraniol için tablo farklıdır. Yama testinde (alerjen deriye bantla yapıştırılıp tepkiye bakılan test) saf geraniol 2.227 dermatit hastasının 0,13 %'ünde, havaya açık bırakılmış geraniol 2.179 hastanın 0,55 %'inde tepki vermiştir [20].

Kozmetik etiketi: feniletil alkol listede değil, gül ekstraktı listede. Feniletil alkol Avrupa Birliği'nin kozmetikte etikete yazılması zorunlu koku alerjenleri listesinde yer almaz. Gül çiçeği yağı ve ekstraktı (Rosa damascena) 2023'te bu listeye eklenmiştir. Absolüyle birlikte gelen sitronellol, geraniol, öjenol, benzil alkol ve farnesol listede zaten vardı. Kalıcı üründe 0,001 %, durulanan üründe 0,01 % eşiğini aşan alerjenin adı etikette yazılır ve bu yükümlülük yeni ürünler için 31 Temmuz 2026'da başlamıştır [39].

Metilöjenol sınırı: kozmetikte ve gıdada. Metilöjenol kozmetiğe de gıdaya da kendisi olarak katılmaz. Sınır doğal esans ve aromayla gelen miktar içindir. Avrupa Birliği kozmetikte bitmiş ürün için üst sınır verir. İnce parfümde 0,01 %, tuvalet suyunda (eau de toilette) 0,004 %, parfüm kreminde 0,002 %, durulanan üründe 0,001 %. Diğer kalıcı üründe ve ağız bakımında sınır 0,0002 %'dir [40]. Gıdada en yüksek düzeyler mg/kg olarak süt ürünlerinde 20, et ürünlerinde 15, balık ürünlerinde 10, çorba ve soslarda 60, hazır tuzlu atıştırmalıkta 20, alkolsüz içecekte 1'dir [41]. Sınırın nedeni metilöjenolün kanserojen sayılmasıdır [18]. Gül ürününün metilöjenol satırı ile kullanım oranı çarpılır, sonuç bu sınırlarla karşılaştırılır.

Güvenlik belgesi. Ekstraktla çalışırken ürünün güvenlik bilgi formuna (SDS) uyulur. Taşıma ve depolama sınıfı SDS'ten okunur.