Karnosik asit
Karnosik asit (carnosic acid), biberiye yaprağının yağda çözünen başlıca fenolik maddesidir. Karnosol ile birlikte biberiye ekstraktının antioksidan etkisinin yüzde 90'ından fazlasını açıkladıkları bildirilir [2], [3]. Gıda üreticisi biberiye ekstraktını yağın, etin ve kızartma yağının bozulmasını geciktirmek için alır [4], [5]. Piyasada çoğu zaman katkı numarası E392 ile anılır. Aynı bitkinin suda çözünen maddesi olan rosmarinik asit ise ayrı bir üründür ve farklı yerde çalışır.
Biberiyenin neresinde, ne kadar var?
Yaprakta, uçucu yağda değil. Biberiye uçucu yağı buhar distilasyonuyla alınır ve bambaşka bir şey taşır. İspanya'dan 12 örnekte ana bileşenler kâfur (17,2 ile 34,7 %), alfa-pinen (10,2 ile 21,6 %) ve 1,8-sineol (12,1 ile 14,4 %) çıkmıştır [6]. Karnosik asit uçucu değildir, distilasyona geçmez.
Oran mevsime ve yere göre değişir. Adana, Mersin ve Antalya'dan aylık olarak toplanan biberiye örneklerinde hem yer hem hasat zamanı karnosik asit ve karnosol miktarını anlamlı biçimde değiştirmiştir. En zengin karnosik asit örneği eylülde Antalya'dan alınmıştır, bitkisel materyalde 0,74 %. En yüksek karnosol aynı yerde şubatta, 0,78 % [7].
Ekstraktta oran çok daha yüksektir, ama yönteme bağlıdır. Süperkritik CO₂ ile alınan bir ekstraktta karnosik asit kilogramda 35,2 g (3,5 %), karnosol 0,46 g ölçülmüştür [8]. Gıdayla temas eden film çalışmasında kullanılan ticari ekstraktta karnosik asit 7,0 %, karnosol 0,9 % çıkmıştır [9]. Aynı yaprak, farklı çözücü, farklı ürün.
Karnosik asit, karnosol, rosmarinik asit: fark ne?
| Molekül | CAS | Formül | Molar kütle (g/mol) | XLogP | PubChem |
|---|---|---|---|---|---|
| Karnosik asit | 3650-09-7 | C₂₀H₂₈O₄ | 332,4 | 4,9 | 65126 |
| Karnosol | 5957-80-2 | C₂₀H₂₆O₄ | 330,4 | 4,4 | 442009 |
| Rosmanol | 80225-53-2 | C₂₀H₂₆O₅ | 346,4 | 3,4 | 13966122 |
| Rosmarinik asit | 20283-92-5 | C₁₈H₁₆O₈ | 360,3 | 2,4 | 5281792 |
| Ursolik asit | 77-52-1 | C₃₀H₄₈O₃ | 456,7 | 7,3 | 64945 |
| 1,8-Sineol | 470-82-6 | C₁₀H₁₈O | 154,3 | 2,5 | 2758 |
| Kâfur | 76-22-2 | C₁₀H₁₆O | 152,2 | 2,2 | 2537 |
| Alfa-tokoferol | 59-02-9 | C₂₉H₅₀O₂ | 430,7 | 10,7 | 14985 |
Değerler PubChem'den alınmıştır. XLogP maddenin yağa mı suya mı yakın olduğunu gösterir. Değer büyüdükçe yağı sever. Karnosik asit 4,9 ile yağ tarafındadır, rosmarinik asit 2,4 ile çok daha suya yakındır. Fark ikisinin hangi üründe işe yaradığını belirler. Ursolik asit yaprağın mumsu kısmından gelir ve ekstrakta eşlik edebilir.
Karnosol karnosik asidin dönüşmüş hâlidir. Karnosik asit iki hidrojen kaybedip halkalı bir yapıya (lakton) kapanınca karnosol olur. Formüllerde bu 332,4'ten 330,4'e iniş olarak görülür, oksijen sayısı değişmez.
Karnosol da antioksidandır, ama farklı. Mısır yağında karnosik asit ve rosmarinik asit karnosolden anlamlı ölçüde etkili çıkmıştır. Yağ-su emülsiyonunda (yağ ve suyun karıştığı üründe) ise karnosik asit ve karnosol rosmarinik asidin önüne geçmiştir [12]. Beş biberiye ekstraktını karşılaştıran bir çalışma karnosik asidin karnosolden güçlü olduğunu bildirir. Aynı çalışma karnosolün varlığının etkiyi artırdığını da bildirir [1].
Oran ürünün geçmişini de taşır. Kuzu yemine katılan iki tipli biberiye ekstraktı karşılaştırılmıştır: karnosik asit/karnosol oranı 1:1 (14 ile 16 %) ve 2:1 (25 ile 11 %). Yazarlar karnosolün varlığının yem üretimi sırasında diterpen fraksiyonunu kararlı tuttuğunu bildirir [13].
Rosmarinik asit suda çalışır. Aynı yapraktan gelir ama farklı üründür. Yağ-su emülsiyonunda karnosik asit ve karnosolün gerisinde kalmıştır. Yazarlar bunu suya geçip yağ yüzeyini korumamasına bağlar [12].
Ne için kullanılıyor?
Yağ ve kızartma. Kızartma yağına katılan karnosik asit yağın yüksek sıcaklıkta bozulmasını geciktirir. Sentetik koruyucuyla kıyaslayan çalışmalar var. Kolza yağına 180 °C'de karnosik asit eklenen bir çalışmada yağın bozulma göstergeleri azalmıştır [5]. Aynı grubun başka çalışmasında uzun süreli ısıtmada 700 mg/kg karnosik asit, çoklu doymamış yağ asitlerinde (yağın ısıya en dayanıksız bileşenlerinde) en düşük bozunma hızını vermiştir. Karşılaştırma olarak 200 mg/kg TBHQ (sentetik bir koruyucu) kullanılmıştır [14].
Et ürünleri. Sosis, ezme ve sığır etinde biberiye ekstraktı yağın acılaşmasını geciktirir, rengi değiştirmez. Sentetik koruyucuyla başa baş sonuç veren çalışmalar var. Domuz sosisinde 2.500 mg/kg biberiye ekstraktı, BHA/BHT (sentetik koruyucular) karışımıyla eşit etki göstermiştir. Donmuş çiğ sosiste ise biberiye ekstraktı BHA/BHT'den daha etkili çıkmıştır [4]. Karaciğer ezmesinde biberiye ekstraktı yağ oksidasyonunu azaltmış, renk kararlılığını değiştirmemiştir. Ekstrakt dozu arttıkça üründeki karnosik asit derişimi yükselmiştir [15]. Sığır etinde 800 ve 1.600 mg/kg biberiye ekstraktı hem mikrop kaynaklı bozulmayı hem yağ oksidasyonunu geciktirmiş, en iyi sonuç kapsüllenmiş biçimde alınmıştır [16].
Süt tozu. Yağlı süt tozunda da iş aynıdır: biberiye bileşenleri acılaşmayı geciktirir. Yağ katılmış süt tozunda karnosol, karnosik asit ve rosmarinik asit karışımı 308 mg/kg'da birincil ve ikincil oksidasyon göstergelerinin (acılaşmanın ilk ve ileri aşama ölçülerinin) hepsini baskılamıştır [17].
Yağda çözünen mi, suda çözünen mi, uçucu yağ mı: hangi biçim?
Biberiyeden üç ayrı ürün çıkar ve üçü aynı şey değildir.
| Biçim | Nasıl elde edilir | Karnosik asit | Yanında ne gelir |
|---|---|---|---|
| Yağda çözünen antioksidan ekstrakt | süperkritik CO₂, etanol ya da başka çözücüler | 3,5 % [8], ticari bir üründe 7,0 % [9] | karnosol, rosmanol, ursolik asit, renk maddeleri [18] |
| Suda çözünen ekstrakt | su ya da düşük oranlı etanol [10] | yok denecek kadar az | rosmarinik asit, flavonlar |
| Uçucu yağ | buhar distilasyonu | yok | kâfur, 1,8-sineol, alfa-pinen [6] |
Yağda çözünen ekstraktlar çoğu zaman yenebilir bir yağ içinde seyreltilerek de satılır. Oranın neye göre verildiği, ekstraktın kendisine mi yoksa taşıyıcılı çözeltiye mi, ürün belgesinde yazar.
Seçim dört soruya bağlıdır.
- Ürün yağlı mı, sulu mu? Karnosik asit ürünün yağlı kısmında çalışır. Emülsiyonda davranış değişir (bkz. "Formülde nasıl davranır?").
- Koku isteniyor mu? Uçucu yağ kalıntısı biberiye kokusu taşıyabilir [6].
- Ne kadar lazım? Çalışmalarda kullanılan miktarlar ürüne göre değişir. Sosiste 2.500 mg/kg ekstrakt [4], sığır etinde 800 ile 1.600 mg/kg [16], süt tozunda 308 mg/kg etkin madde karışımı [17], ısıl işlem gören kolza yağında 200 ile 700 mg/kg karnosik asit kullanılmıştır [14]. Katkı maddesi olarak üst sınırlar ürün sınıfına ve mevzuata bağlıdır ve karnosol ile karnosik asidin toplamı üzerinden verilir [19].
- Fiyat. Kilogram ekstrakt fiyatı değil, kilogram karnosik asit fiyatı kıyaslanır. 1 ton yağa 500 mg/kg karnosik asit hedefleniyorsa 3,5 %'lik ekstrakttan 14,3 kg, 7,0 %'likten 7,1 kg gerekir [8], [9]. Rakamlar örnektir.
Neden biberiye? Üç fark vardır.
Birincisi nerede kullanılabildiğidir. Hangi antioksidanın hangi ürün kategorisinde kullanılabileceği mevzuatla belirlenir ve kategoriden kategoriye değişir. Biberiye ekstraktları gıda katkı maddesi olarak izinlidir ve üst sınırları kategori bazında verilmiştir [19]. Sentetik antioksidanların izinli olduğu kategoriler daha dardır. Bu yüzden ilk soru çoğu zaman "hangisi daha iyi" değil, "benim ürün kategorimde hangisine izin var" olur.
İkincisi ısı dayanımıdır. Karnosik asit 180 °C'de korumasını sürdürmüştür [5]. Kızartma ve uzun ısıl işlem gören üründe bu fark teknik bir fark olarak kalır.
Üçüncüsü yanında gelenlerdir. Karnosolün varlığı etkiyi artırır [1] ve alfa-tokoferolle birlikte kullanımda koruma uzamıştır [20]. Sentetik antioksidanda böyle bir birliktelik yoktur.
Etiket de bir farktır. Biberiye ekstraktı etikete tüketicinin tanıdığı bir bitki adıyla yazılır. Karar bu dörtlüye göre verilir.
Analiz raporu nasıl okunur?
Yöntem. Karnosik asit ve karnosol sıvı kromatografisiyle (HPLC, karışımı bileşenlerine ayırıp her birini sayan yöntem) ölçülür [21]. Sertifikada yöntemin adı yazar.
Karnosik asit ve karnosol ayrı satır olmalıdır. Toplam mevzuat için gerekli, ama iki maddenin ayrı ayrı yazılması ürün hakkında daha çok şey söyler. Karnosol karnosik asidin dönüşüm ürünü olduğu için oran, ekstraktın ısı ve oksijen geçmişini taşır [11].
"E392" tek bir bileşenin adı değildir. Avrupa'da katkı maddelerine verilen numaralardan biridir ve "biberiye ekstraktları" için kullanılır.
Mevzuat "toplam" ölçer, oran değil. E392'nin gıdadaki üst sınırları karnosol ile karnosik asidin toplamı olarak ifade edilir [19]. Gıdada ölçüm yapan yöntemler de aynı toplamı hedefler [22]. Sertifikadaki iki ayrı satır bu yüzden iki ayrı soruya cevap verir. Toplam mevzuat ve etiket tarafını ilgilendirir. Oran ürünün geçmişini ve antioksidan davranışını anlatır.
Rosmarinik asit satırı. Yağda çözünen üründe rosmarinik asit beklenmez, suda çözünen üründe ana maddedir [10].
Spesifikasyon ile sonuç ayrı şeylerdir. Spesifikasyon üreticinin sözüdür. Ölçülen değer o partinin sonucudur. Teknik veri formu (TDS) genel belgedir. Analiz sertifikası (CoA) partiye aittir.
Kaliteyi ne gösterir?
Çözücü kalıntısı. Kalıntı, ekstraksiyon çözücüsüne bağlıdır. CO₂ ekstraksiyonunda organik çözücü kullanılmaz. Yardımcı çözücü (etanol) kullanıldıysa teknik veri sayfasında etanol kalıntısı satırı bulunur.
Renk maddeleri. Biberiye yaprağı klorofil ve karotenoit (havucun rengini veren madde ailesi) taşır. Bunlar ekstrakta geçip rengi koyulaştırır. Seçici ekstraksiyonla ayrılabildiği gösterilmiştir [18].
Hammadde testleri. Pestisit, aflatoksin, okratoksin ve ağır metal sonuçları teknik veri sayfasında (TDS) yer alır.
Formülde nasıl davranır?
Yağ mı, emülsiyon mu. Karnosik asit ürünün yağlı kısmında güçlüdür. Yağ-su emülsiyonunda biberiye maddelerinin hepsi yağdakinden daha az etkili kalmıştır. Karnosik asit ve karnosol, emülsiyon nötre yaklaştıkça zayıflamıştır [12]. Emülsiyon ürünlerde doz ve pH birlikte düşünülür. Sulu ürüne doğrudan karışmaz, taşıyıcı ya da emülsiyon ister.
Isı. Karnosik asit 180 °C'de korumasını sürdürmüştür [5].
Saklama. Kapalı ve dolu kapta, serin ve karanlıkta saklanır.
Birlikte kullanım. Sardalya yağında biberiye ekstraktı (0,02 %) ile alfa-tokoferol (0,05 %) birlikte, ayrı ayrı kullanımlarından 5 gün daha uzun koruma vermiş ve etki BHA ile karşılaştırılabilir bulunmuştur [20].
Güvenlik ve etiket. Ekstraktla çalışırken ürünün güvenlik bilgi formuna (SDS) uyulur. Etikette hangi adın ya da katkı numarasının yazılacağı ürün sınıfına ve mevzuata bağlıdır.
Kaynaklar
- Mira-Sánchez M., Castillo-Sánchez J. et al. (2020). Comparative study of rosemary extracts and several synthetic and natural food antioxidants. Relevance of carnosic acid/carnosol ratio. Food Chemistry. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2019.125688
- Aruoma O., Halliwell B. et al. (1992). Antioxidant and pro-oxidant properties of active rosemary constituents: carnosol and carnosic acid. Xenobiotica. https://doi.org/10.3109/00498259209046624
- de Oliveira M. (2016). The Dietary Components Carnosic Acid and Carnosol as Neuroprotective Agents: a Mechanistic View. Molecular Neurobiology. https://doi.org/10.1007/s12035-015-9519-1
- Sebranek J., Sewalt V. et al. (2005). Comparison of a natural rosemary extract and BHA/BHT for relative antioxidant effectiveness in pork sausage. Meat Science. https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2004.07.010
- Zhu Y., Luan Y. et al. (2025). Effects of high-temperature stages on the physicochemical properties and oxidation products formation of rapeseed oil with carnosic acid. Food Chemistry. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2024.141960
- Salido S., Altarejos J. et al. (2003). Chemical Composition and Seasonal Variations of Rosemary Oil from Southern Spain. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.2003.9712248
- GÖLÜKCÜ M. (2022). BİBERİYENİN (Rosmarinus officinalis) KARNOSİK ASİT VE KARNOSOL İÇERİĞİNİN HASAT ZAMANI VE LOKASYONA GÖRE DEĞİŞİMİ. Gıda. https://doi.org/10.15237/gida.gd22010
- Chang C., Chyau C. et al. (2008). Relevance of phenolic diterpene constituents to antioxidant activity of supercritical CO2extract from the leaves of rosemary. Natural Product Research. https://doi.org/10.1080/14786410701591754
- Bentayeb K., Rubio C. et al. (2007). Direct determination of carnosic acid in a new active packaging based on natural extract of rosemary. Analytical and Bioanalytical Chemistry. https://doi.org/10.1007/s00216-007-1570-y
- Jacotet-Navarro M., Laguerre M. et al. (2018). What is the best ethanol-water ratio for the extraction of antioxidants from rosemary? Impact of the solvent on yield, composition, and activity of the extracts. ELECTROPHORESIS. https://doi.org/10.1002/elps.201700397
- Zhang Y., Smuts J. et al. (2012). Degradation Study of Carnosic Acid, Carnosol, Rosmarinic Acid, and Rosemary Extract (Rosmarinus officinalisL.) Assessed Using HPLC. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/jf302179c
- Frankel E., Huang S. et al. (1996). Antioxidant Activity of a Rosemary Extract and Its Constituents, Carnosic Acid, Carnosol, and Rosmarinic Acid, in Bulk Oil and Oil-in-Water Emulsion. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/jf950374p
- Jordán M., Castillo J. et al. (2014). Relevance of the carnosic acid/carnosol ratio for the level of rosemary diterpene transfer and for improving lamb meat antioxidant status. Food Chemistry. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2013.11.068
- Zhu Y., Chai C. et al. (2024). A Novel Model for Evaluating the Natural Antioxidant Carnosic Acid to Improve the Stability of Rapeseed Oil in the Thermal Degradation. Antioxidants. https://doi.org/10.3390/antiox13030296
- Doolaege E., Vossen E. et al. (2012). Effect of rosemary extract dose on lipid oxidation, colour stability and antioxidant concentrations, in reduced nitrite liver pâtés. Meat Science. https://doi.org/10.1016/j.meatsci.2011.11.034
- Rashidaie Abandansarie S., Ariaii P. et al. (2019). Effects of encapsulated rosemary extract on oxidative and microbiological stability of beef meat during refrigerated storage. Food Science & Nutrition. https://doi.org/10.1002/fsn3.1258
- Tzima K., Brunton N. et al. (2021). The Effect of Carnosol, Carnosic Acid and Rosmarinic Acid on the Oxidative Stability of Fat-Filled Milk Powders throughout Accelerated Oxidation Storage. Antioxidants. https://doi.org/10.3390/antiox10050762
- Lefebvre T., Destandau E. et al. (2021). Sequential extraction of carnosic acid, rosmarinic acid and pigments (carotenoids and chlorophylls) from Rosemary by online supercritical fluid extraction-supercritical fluid chromatography. Journal of Chromatography A. https://doi.org/10.1016/j.chroma.2020.461709
- , Younes M. et al. (2018). Refined exposure assessment of extracts of rosemary (E 392) from its use as food additive. EFSA Journal. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2018.5373
- WADA S., FANG X. (1992). THE SYNERGISTIC ANTIOXIDANT EFFECT of ROSEMARY EXTRACT and ?-TOCOPHEROL IN SARDINE OIL MODEL SYSTEM and FROZEN-CRUSHED FISH MEAT. Journal of Food Processing and Preservation. https://doi.org/10.1111/j.1745-4549.1992.tb00207.x
- Thorsen M., Hildebrandt K. (2003). Quantitative determination of phenolic diterpenes in rosemary extracts. Journal of Chromatography A. https://doi.org/10.1016/s0021-9673(03)00487-4
- Wong Y., Leung T. et al. (2025). Development of a Modified QuEChERS Extraction for the Detection of Rosemary Extracts (E392) Expressed as Sum of Carnosol and Carnosic Acid in Food by LC-MS/MS. Journal of AOAC International. https://doi.org/10.1093/jaoacint/qsae099