Kütüphane: Linalool

Linalool

Linalool, lavantanın, bergamotun ve daha birçok bitkinin çiçeksi kokusunu veren uçucu bir alkoldür. Lavanta uçucu yağında esteri (asitle bağlanmış hâli) linalil asetat ile birlikte yağın büyük kısmını oluşturur [1]. Bergamot kabuk yağında aynı ikili limonenin yanında gelir [2]. Gıda üreticisi onu aroma olarak alır. Earl Grey çayının ana aroma maddeleri bu ikisidir [3]. Kozmetik ve parfüm üreticisi koku olarak alır. Linalool ve limonen kokulu ürünlere en sık katılan iki koku maddesidir [4].

Lavantanın ve bergamotun neresinde, ne kadar var?

Çiçekte, yağ olarak. Lavanta yağı çiçekli tepelerin buhar distilasyonuyla alınır [5]. On çeşidi karşılaştıran bir çalışmada gerçek lavanta (Lavandula angustifolia) çeşitleri kuru çiçekten 2,8 ile 5,0 % yağ vermiştir. Lavandin (L. × intermedia, gerçek lavanta ile spike lavantanın melezi) çeşitleri 7,1 ile 9,9 % vermiştir [6]. Isparta'da yetişen bir lavandinde taze çiçekten yağ verimi yaklaşık 1,2 %, kuru çiçek başından 5,8 % ölçülmüştür [7].

Yağın yarısından çoğu linalool ile linalil asetattır. Batı Anadolu'da altı gerçek lavanta çeşidi ile bir lavandin çeşidinde linalil asetat 29,1 ile 46,9 %, linalool 28,1 ile 36,8 % arasında ölçülmüştür. Başka bir lavandin çeşidinde ise linalool 28,5 % ve 1,8-sineol 15,7 % çıkmıştır. Altı gerçek lavanta çeşidinde kâfur 0,5 %'in altında bulunmuştur [1]. Ukrayna'da yetiştirilen 13 yeni çeşitte linalool 11,4 ile 46,7 %, linalil asetat 7,4 ile 44,2 % arasında değişmiştir [8].

Üç tür, üç profil. Gerçek lavanta, lavandin ve spike lavanta (L. latifolia) aynı adla satılabilir ama aynı şey değildir. Güney İspanya'dan altı spike lavanta yağında linalool 27,2 ile 43,1 %, 1,8-sineol 28,0 ile 34,9 %, kâfur 10,8 ile 23,2 % bulunmuştur [9]. Lavandin Grosso çeşidinin yağında kâfur 8,1 % ölçülmüştür [6]. Ad tek başına oranı söylemez: kuru çiçekten alınan bir gerçek lavanta yağında kâfur 6,6 ile 9,2 % ölçülmüş, aynı çalışmada distilasyon süresi uzadıkça 1,8-sineol payı 35 %'ten 6,4 %'e inmiştir [10]. Oran ölçümden okunur.

Bergamotta kabukta. Bergamot (Citrus bergamia) yağı meyve kabuğundan soğuk presle alınır [11] ve ana bileşenleri linalil asetat, limonen ve linalooldür [2].

Linalool, linalil asetat, linalool oksit: fark ne?

MolekülCASFormülMolar kütle (g/mol)XLogPPubChem
Linalool78-70-6C₁₀H₁₈O154,32,76549
Linalil asetat115-95-7C₁₂H₂₀O₂196,33,38294
Linalool oksit1365-19-1C₁₀H₁₈O₂170,31,422310
Alfa-terpineol98-55-5C₁₀H₁₈O154,31,817100
Terpinen-4-ol562-74-3C₁₀H₁₈O154,32,211230
Kâfur76-22-2C₁₀H₁₆O152,22,22537
1,8-Sineol470-82-6C₁₀H₁₈O154,32,52758
Limonen138-86-3C₁₀H₁₆136,23,422311

Değerler PubChem'den alınmıştır. XLogP maddenin yağa mı suya mı yakın olduğunu gösterir. Değer büyüdükçe yağı sever. Linalool 2,7 ile yağ tarafındadır ama suda az da olsa dağılır. Linalil asetat 3,3 ile daha çok yağı sever. Linalool oksit 1,4 ile hepsinden suya yakındır.

Linaloolün iki eli vardır. Aynı formüldeki iki molekül birbirinin ayna görüntüsüdür (enantiyomer, kısaca "el"). Lavanta yağındaki linalool (R)-(−) elidir (CAS 126-91-0), kişniş yağındaki (S)-(+) elidir (CAS 126-90-9) [12]. Kimyasal sentezle üretilen linalool iki elin karışımıdır. Ticari bir linalool örneğinde (R) payı 50,9 %, (S) payı 49,1 % ölçülmüştür. Aynı çalışmada bu karışımın algısı (R) eline yakın bulunmuştur [12]. İki elin koku eşiği ve koku niteliği farklıdır [13]. Deneysel strese sokulan 24 kişide (R) eli kalp hızı ölçümünde rahatlatıcı, (S) eli tansiyon ve kalp hızında uyarıcı davranmıştır [14].

Linalil asetat suda linaloole geri döner. Sıcak su ve asit ester bağını çözer (hidroliz). Bu üretimde başlar: süperkritik CO₂ ile alınan lavanta ekstraktında linalil asetat 34,7 %, buhar distilasyonuyla alınan yağda 12,1 % bulunmuştur. Yazarlar farkı distilasyon sırasındaki hidrolize bağlar [15]. Kullanımda sürer: Earl Grey çayı demlenirken linalil asetatın yalnız 1,9 %'u değişmeden içeceğe geçmiştir [16]. Asitli ortamda linaloolün kendisi de halkalı bir alkole, alfa-terpineole dönüşür [17], [18].

Linalool oksit yaşlanmanın izidir. Linalool havayla temas ettikçe oksitlenir ve linalool oksit gibi ürünler oluşur. Lavandulol da lavanta yağının başlıca bileşenleri arasında sayılır [19].

Ne için kullanılıyor?

Gıda: aroma. Linalool çaya, şekerlemeye ve içkiye lavanta ile bergamotun çiçeksi notunu verir. Earl Grey'de bardağa geçen lavanta-bergamot notu linalooldür, yapraktaki linalil asetat demlemede büyük ölçüde geride kalır. On AB ülkesinden 90 Earl Grey çayında linalil asetat ve linalool tutarlı biçimde bulunmuştur. Dökme satılan çaylarda ikisi de poşet çaylara göre daha yüksek çıkmıştır, linalil asetat 66 %, linalool 39 % [3]. Çay yaprağında linalil asetat linaloolün yaklaşık 1,8 katıdır. Demlemede ise linalool üçte iki oranında içeceğe geçmiş, linalil asetat yalnız 1,9 % geçmiştir. Geçen linalil asetatın 17,0 %'u linalool, 19,9 %'u başka dönüşüm ürünü (demlemede oluşan başka maddeler) olarak bardağa varmıştır. Sonuçta içilen çayda linalool linalil asetatın yaklaşık 26 katıdır [16]. Sıcak sulu üründe müşteriye ulaşan linalil asetat değil linalooldür. Gıda için lavanta aroması üç yöntemle karşılaştırılmış, kısa ultrason çekimi (ses dalgasıyla hızlandırılmış özütleme) alkollü içecek ve şekerleme için hazır bir aroma kaynağı olarak bildirilmiştir [20].

Kozmetik ve parfüm: koku. Kozmetikte ve parfümde linalool çok az miktarda bile algılanan çiçeksi lavanta kokusu verir. Lavanta yağı bir kremde mikrop üremesini aylarca tutmuş, hücre deneyinde kolajen üretimini desteklemiştir. Linalool, oksijenli türevleri (oksijen taşıyan akraba koku molekülleri) arasında en güçlü koku maddesi bulunmuştur. Litre havada birkaç nanogramda (gramın milyarda biri) algılanır [21]. Laboratuvarda doku kültüründen çoğaltılmış lavantanın yağı yağ-su emülsiyonunda (yağ ve suyun karıştığı üründe) 0,1 % oranında üç ay boyunca mikroorganizma gelişimine karşı koruyucu etki göstermiştir. Aynı yağ insan deri hücrelerinde prokolajen (cildi sıkı tutan kolajenin öncüsü) üretimini artırmıştır [22]. Bir çalışmada iki lavanta yağı yüz cildi bakterilerine farklı etki göstermiş, linalool ve linalil asetatı 10 % daha yüksek olan yağ daha etkili bulunmuştur [19].

Oda kokusu ve aromaterapi ürünleri. Lavanta kokusu oda kokusunda ve aromaterapi ürününde gevşetici etki için kullanılır. Koklamanın kaygıyı azalttığını gösteren çok sayıda çalışma vardır. Çalışmaları toplayan bir derleme, lavantayı kaygı üzerinde her biçimde inceleyen 65 rastgele dağıtımlı (katılımcıların kurayla gruplara ayrıldığı) çalışmayı bir araya getirmiştir (7.993 katılımcı). Yalnız koklayarak alan alt grupta (1.682 katılımcı) kaygı puanları belirgin biçimde düşmüştür [23].

Uçucu yağ mı, ekstrakt mı, saf linalool mü: hangi biçim?

BiçimNasıl elde edilirLinalool · linalil asetatYanında ne gelir
Gerçek lavanta yağıçiçekli tepelerin buhar distilasyonu28,1 ile 36,8 % · 29,1 ile 46,9 % (altı gerçek lavanta + bir lavandin çeşidi) [1]lavandulol [19], terpinen-4-ol ve alfa-terpineol çeşide göre değişken [8]
Lavandin yağıaynı yöntem, melez bitkiden34,0 % · 47,7 % (Isparta, Super çeşidi) [7]kâfur 8,1 %'e kadar [6]
Spike lavanta yağıaynı yöntem, L. latifolia'dan27,2 ile 43,1 % · ana bileşenler arasında yok [9]1,8-sineol 28,0 ile 34,9 %, kâfur 10,8 ile 23,2 % [9]
Süperkritik CO₂ ekstraktıbasınçlı CO₂ ile çekme27,5 % · 28,7 % (Türkiye, kurak bölge) [24]bitki mumları, ayrı fraksiyonda alınabilir [15]
Konkret ve absolühekzanla çekme, sonra etanolle arıtmakonkrette 17,7 % · 46,6 %, absolüde 17,2 % · 45,0 % [7]çözücü kalıntısı çözücüye bağlıdır
Bergamot kabuk yağısoğuk presleme [11]ana bileşenler linalil asetat, limonen, linalool [2]kabuğun uçucu olmayan bileşenleri
Saf linaloolkimyasal senteztek madde, iki elin karışımı [12]yok

Saf linalool varken neden lavanta ya da bergamot? Saf linalool tek madde verir ve iki eli karışık taşır [12]. Bitkisel yağ iki şey verir. Birincisi tek el: lavanta linaloolü (R) elidir [12] ve iki elin kokusu, koku eşiği ve fizyolojik etkisi farklı bulunmuştur [13], [14]. İkincisi bütün: lavanta yağı linaloolün yanında linalil asetatı ve lavandulolü getirir [1], [19]. Bergamot yağı limoneni ve kendi esterini getirir [2].

Seçim dört soruya bağlıdır.

  • Hangi profil isteniyor? Kâfur ve 1,8-sineol yüksek bir profil isteniyorsa lavandin ya da spike lavanta [6], [9]. Linalool ve linalil asetat ağırlıklı profil isteniyorsa gerçek lavanta [1]. Limonen ağırlıklı profil isteniyorsa bergamot [2].
  • Ürün sulu ya da sıcak mı? Sıcak sulu işlemde linalil asetat değişmeden geçmez, geçen kısım linalool ve başka dönüşüm ürünleridir [16]. Ester kokusu hedefleniyorsa yağlı ya da soğuk uygulama seçilir. Uçucu yağ suda çözünmez, sulu ürüne emülsiyon ya da taşıyıcı ile girer.
  • Ne kadar lazım? 1 ton kreme 1 kg lavanta yağı katılıyorsa (binde bir) ve yağ 28 % linalool taşıyorsa üründe 280 mg/kg linalool olur, 37 % taşıyorsa 370 mg/kg. Aralık bir Türkiye çalışmasından alınmıştır [1]. Rakamlar örnektir.
  • Fiyat. Kilogram yağ fiyatı tek başına kıyaslanmaz. Lavandin ve gerçek lavanta yağı kilogramda benzer linalool taşır, 34,0 % [7] ile 28,1 ile 36,8 % [1]. Fark profildedir. Önce istenen profil belirlenir, fiyat ona göre kıyaslanır.

Analiz raporu nasıl okunur?

Yöntem. Uçucu yağ gaz kromatografisiyle (GC, uçucu karışımı bileşenlerine ayırıp her birinin payını ölçen yöntem) ölçülür. Bileşenler kütle spektrometresiyle (her maddeyi kütle parmak izinden tanıyan dedektör) tanınır. Sertifikadaki yüzdeler çoğu zaman alan normalizasyonudur: bileşenlerin birbirine göre payı.

Spesifikasyon ile sonuç ayrı şeylerdir. Spesifikasyon üreticinin sözüdür, ölçülen değer o partinin sonucudur. Teknik veri formu (TDS) genel belgedir, analiz sertifikası (CoA) partiye aittir.

Kaliteyi ne gösterir?

Kâfur ve 1,8-sineol düşüklüğü. Altı gerçek lavanta çeşidinde kâfur 0,5 %'in altında ölçülmüştür [1]. Lavandin ve spike lavanta yağında kâfur 8,1 %'e ve 23,2 %'ye, 1,8-sineol 34,9 %'a kadar ölçülmüştür [6], [9]. Yüksek değer türü ya da karışımı sorgulatır.

Çözücü kalıntısı. Konkret ve absolü hekzan ve etanolle alınır [7]. Kalıntı, ekstraksiyon çözücüsüne bağlıdır. CO₂ ekstraksiyonunda organik çözücü kullanılmaz. Yardımcı çözücü (etanol) kullanıldıysa teknik veri sayfasında etanol kalıntısı satırı bulunur. Bitkisel hammaddede pestisit ve ağır metal sonuçları teknik veri sayfasında (TDS) yer alır.

Formülde nasıl davranır?

Saklama. Kapalı ve dolu kapta, serin ve karanlıkta saklanır. Açılan kap kısa sürede tüketilir. Siklodekstrinle (halka biçimli şeker, molekülü içine alır) kapsülleme linalool ve kâfurun uçuculuğunu düşürmüş ve kararlı kompleksler vermiştir [25].

Su, ısı ve asit. Sıcak suda linalil asetat linaloole ve başka ürünlere döner [16]. Asitte linalool alfa-terpineole dönüşür [17], [18]. Sıcak sulu işlemde profil ester kokusundan alkol kokusuna kayar. Yağlı ve soğuk uygulamalarda ester korunur.

Güvenlik değerlendirmesi. Koku maddesi olarak linaloolün güvenlik değerlendirmesi kullanım düzeylerini kabul edilebilir bulmuştur [26].

Kozmetik etiketi: linalool listede, linalil asetat da 2023'ten beri. Linalool, Avrupa Birliği'nin kozmetikte etikete yazılması zorunlu koku alerjenleri listesindedir. Lavanta ve bergamot yağıyla birlikte gelen linalil asetat 2023'te bu listeye eklenmiştir, limonen ise listede zaten vardı. Kalıcı üründe 0,001 %, durulanan üründe 0,01 % eşiğini aşan alerjenin adı etikette yazılır ve yeni eklenenler için yükümlülük yeni ürünler için 31 Temmuz 2026'da başlamıştır [27].

Güvenlik belgesi. Ekstraktla çalışırken ürünün güvenlik bilgi formuna (SDS) uyulur. Taşıma ve depolama sınıfı SDS'ten okunur.

Kaynaklar

  1. Kıvrak Ş. (2018). Essential oil composition and antioxidant activities of eight cultivars of Lavender and Lavandin from western Anatolia. Industrial Crops and Products. https://doi.org/10.1016/j.indcrop.2018.02.089
  2. Cordeiro K., Scaffo J. et al. (2023). Characterization of bergamot essential oil: chemical, microbiological and colloidal aspects. Brazilian Journal of Biology. https://doi.org/10.1590/1519-6984.275622
  3. Orth A., Yu L. et al. (2013). Assessment of dietary exposure to flavouring substances via consumption of flavoured teas. Part 1: occurrence and contents of monoterpenes in Earl Grey teas marketed in the European Union. Food Additives & Contaminants: Part A. https://doi.org/10.1080/19440049.2013.817687
  4. Sköld M., Börje A. et al. (2002). Studies on the autoxidation and sensitizing capacity of the fragrance chemical linalool, identifying a linalool hydroperoxide. Contact Dermatitis. https://doi.org/10.1034/j.1600-0536.2002.460504.x
  5. Lesage-Meessen L., Bou M. et al. (2015). Essential oils and distilled straws of lavender and lavandin: a review of current use and potential application in white biotechnology. Applied Microbiology and Biotechnology. https://doi.org/10.1007/s00253-015-6511-7
  6. Renaud E., Charles D. et al. (2001). Essential Oil Quantity and Composition from 10 Cultivars of Organically Grown Lavender and Lavandin. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.2001.9699691
  7. Baydar H., Kineci S. (2009). Scent Composition of Essential Oil, Concrete, Absolute and Hydrosol from Lavandin (Lavandula × intermedia Emeric ex Loisel.). Journal of Essential Oil Bearing Plants. https://doi.org/10.1080/0972060x.2009.10643702
  8. Pokajewicz K., Białoń M. et al. (2021). Chemical Composition of the Essential Oil of the New Cultivars of Lavandula angustifolia Mill. Bred in Ukraine. Molecules. https://doi.org/10.3390/molecules26185681
  9. Salido S., Altarejos J. et al. (2004). Chemical Composition and Seasonal Variations of Spike Lavender Oil from Southern Spain. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.2004.9698698
  10. Zheljazkov V., Cantrell C. et al. (2013). Distillation Time Effect on Lavender Essential Oil Yield and Composition. Journal of Oleo Science. https://doi.org/10.5650/jos.62.195
  11. Sicari V. (2018). Optimization of the Supercritical Carbon Dioxide Separation of Bergapten from Bergamot Essential Oil. Journal of AOAC INTERNATIONAL. https://doi.org/10.5740/jaoacint.17-0190
  12. Sugawara Y. (2000). Odor Distinctiveness between Enantiomers of Linalool: Difference in Perception and Responses Elicited by Sensory Test and Forehead Surface Potential Wave Measurement. Chemical Senses. https://doi.org/10.1093/chemse/25.1.77
  13. Padrayuttawat A., Yoshizawa T. et al. (1997). Optical Isomers and Odor Thresholds of Volatile Constituents in Citrus sudachi. Food Science and Technology International, Tokyo. https://doi.org/10.3136/fsti9596t9798.3.402
  14. Höferl M., Krist S. et al. (2006). Chirality Influences the Effects of Linalool on Physiological Parameters of Stress. Planta Medica. https://doi.org/10.1055/s-2006-947202
  15. Reverchon E., Porta G. et al. (1995). Supercritical CO2 Extraction and Fractionation of Lavender Essential Oil and Waxes. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/jf00054a045
  16. Orth A., Poplacean I. et al. (2014). Assessment of dietary exposure to flavouring substances via consumption of flavoured teas. Part II: transfer rates of linalool and linalyl esters into Earl Grey tea infusions. Food Additives & Contaminants: Part A. https://doi.org/10.1080/19440049.2013.866717
  17. Stephan K. (1898). Ueber eine Umwandlung von Linalool in Terpineol von Schmelzp. 35°. Journal für Praktische Chemie. https://doi.org/10.1002/prac.18980580104
  18. Prelog V., Watanabe E. (1957). Über die Absolute Konfiguration von Linalool und Über den Sterischen Verlauf der Umwandlung von Linalool in α-Terpineol. Justus Liebigs Annalen der Chemie. https://doi.org/10.1002/jlac.19576030102
  19. Białoń M., Krzyśko-Łupicka T. et al. (2019). Chemical Composition of Two Different Lavender Essential Oils and Their Effect on Facial Skin Microbiota. Molecules. https://doi.org/10.3390/molecules24183270
  20. Da Porto C., Decorti D. et al. (2009). Flavour compounds of Lavandula angustifolia L. to use in food manufacturing: Comparison of three different extraction methods. Food Chemistry. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2008.07.015
  21. Elsharif S., Banerjee A. et al. (2015). Structure-odor relationships of linalool, linalyl acetate and their corresponding oxygenated derivatives. Frontiers in Chemistry. https://doi.org/10.3389/fchem.2015.00057
  22. Andrys D., Adaszyńska-Skwirzyńska M. et al. (2018). Essential oil obtained from micropropagated lavender, its effect on HSF cells and application in cosmetic emulsion as a natural protective substance. Natural Product Research. https://doi.org/10.1080/14786419.2017.1361950
  23. Donelli D., Antonelli M. et al. (2019). Effects of lavender on anxiety: A systematic review and meta-analysis. Phytomedicine. https://doi.org/10.1016/j.phymed.2019.153099
  24. Gedikoğlu A., Öztürk H. et al. (2024). Analysis of the Chemical Composition, Antimicrobial, and Antioxidant Qualities of Microwave and Supercritical CO2-Extracted Lavender Essential Oils Cultivated in a Hyperarid Region of Türkiye. Molecules. https://doi.org/10.3390/molecules29235605
  25. Ciobanu A., Mallard I. et al. (2012). Inclusion interactions of cyclodextrins and crosslinked cyclodextrin polymers with linalool and camphor in Lavandula angustifolia essential oil. Carbohydrate Polymers. https://doi.org/10.1016/j.carbpol.2011.10.005
  26. Api A., Belsito D. et al. (2015). RIFM fragrance ingredient safety assessment, Linalool, CAS registry number 78-70-6. Food and Chemical Toxicology. https://doi.org/10.1016/j.fct.2015.01.005
  27. Avrupa Komisyonu (2023). Commission Regulation (EU) 2023/1545 of 26 July 2023 amending Regulation (EC) No 1223/2009 as regards labelling of fragrance allergens in cosmetic products. Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1545/oj