Mirsen

Mirsen (beta-mirsen), ardıç meyvesi yağının yüzde 5 ile 20'sini oluşturan terpendir (terpen, bitkilerin uçucu koku maddesi ailesi). Yağın ana bileşeni alfa-pinendir [1]. Şerbetçiotu yağında ise başı çeker ve şerbetçiotunun en güçlü koku maddelerinden biridir, kokusu sardunya benzeri diye tarif edilmiştir [2]. Gıda ve içki üreticisi onu ardıç aroması olarak, kozmetik ve parfüm üreticisi koku maddesi olarak alır. Ardıç yağının değeri tek molekülde değil, mirsenle birlikte gelen bütündedir.

Ardıcın neresinde, ne kadar var?

Meyvede, alfa-pinenin yanında. Ardıç (adi ardıç, Juniperus communis) meyvesi yağı olgun meyvelerin buhar distilasyonuyla alınır. Bulgaristan'dan bir yağda alfa-pinen 51,4 %, mirsen 8,3 %, sabinen 5,8 %, limonen 5,1 %, beta-pinen 5,0 % ölçülmüştür [3]. Kuzey Yunanistan'da yeşil ve siyah meyvelerden alınan yağlarda alfa-pinen 27,2 ile 62,0 %, limonen 1,3 ile 31,0 %, mirsen 5,4 ile 20,2 %, sabinen 0,3 ile 16,5 % arasında değişmiştir [1]. İki ardıç tipinde alfa-pinen 26,8 ile 42,7 % bulunmuş, mirsen tipe göre değişmiş ve yazarlar mirseni iki kemotipi (aynı türün farklı bileşimli tiplerini) ayıran gösterge olarak önermiştir [4].

Verim düşüktür. Sardinya'da üç ardıç türünün meyve ve yapraklarında yağ verimi kuru ağırlığın 0,04 ile 2,5 %'i arasında çıkmıştır [5]. Bulgaristan'da altı ardıç türünün meyvesinde uçucu yağ 0,5 ile 1,6 % arasında bulunmuştur [6]. Öğütülmüş kuru meyveden su distilasyonuyla 2,2 % yağ alınmıştır [7].

Tür oranı değiştirir. Altı ardıç türünde ilk üç bileşen türe göre değişmiştir [6]. Adi ardıçta alfa-pinen, germakren D (daha ağır bir terpen) ve mirsen öndedir. Katran ardıcında (J. oxycedrus) mirsen birinci sıradadır. Boylu ardıçta (J. excelsa) sedrol (ağır, odunsu kokulu bir bileşen) öne çıkar. Katran ardıcı meyvesinde alfa-pinen 30,1 ile 66,4 %, mirsen 6,1 ile 34,8 % arasında değişmiş, olgunlaşmayla oksijenli bileşenler (alkol ve ester gibi) artmıştır [8]. Boylu ardıç meyvesinde sedrol 42,8 %, alfa-pinen 17,4 % ölçülmüştür [9]. Adi ardıç ile katran ardıcının yaprak ve meyvesi birlikte ölçüldüğünde adi ardıçta sabinen 19 ile 30 %, alfa-pinen 12 ile 24 %, mirsen 9 ile 20 % bulunmuştur. Katran ardıcında alfa-pinen iki kısımda da 85 ile 92 % ile neredeyse tek başına kalmıştır [10].

Yaprak yağı meyve yağı değildir. Ticari ardıç yaprak yağında sabinen 22,8 %, beta-pinen 10,7 %, gama-kadinen (ağır bir terpen) 10,6 % ölçülmüştür [11].

Distilasyon süresi profili keser. Aynı meyve partisinden ilk dakikalarda toplanan yağ alfa-pinen, beta-pinen, mirsen, sabinen ve limonen bakımından zengin çıkmıştır. Yazarlar aynı partiden farklı profilli, katkısız yağlar üretilebileceğini yazar [12]. Oran meyvenin adından değil ölçümden okunur.

Mirsen, osimen, alfa-pinen: fark ne?

Değerler PubChem'den alınmıştır. XLogP maddenin yağa mı suya mı yakın olduğunu gösterir. Değer büyüdükçe yağı sever. Mirsen 4,3 ile on karbonlu moleküller içinde osimenle birlikte en yağ sevenidir ve suda çok az çözünür. İlk altı satırın formülü aynıdır (C₁₀H₁₆): aynı atomlar, farklı diziliş, farklı koku. Mirsen ve osimen zincir yapılıdır, osimen mirsenin çift bağı başka yerde olan ikizidir. Pinenler ve sabinen halkalıdır.

Mirsenin iki eli yoktur, alfa-pinenin vardır. Aynı formüldeki iki molekül birbirinin ayna görüntüsü olabilir (enantiyomer, kısaca "el"). Mirsenin ayna görüntüsü kendisiyle aynıdır. Doğallık testi bu yüzden yanındaki alfa-pinende yapılır. Alfa-pinenin iki eli vardır ve iki elden birinin ötekine oranı ardıç kemotipi içinde hasattan hasata sabit kalmıştır: bir tipte 6,4 ile 8,0, öteki tipte 2,0 ile 2,2 [4]. 110 ardıçta olgunlaşmamış meyvede baskın el ortalama 69 % çıkmış, bitkiden bitkiye dağılım geniş kalmıştır [13]. Ardıçla tatlandırılmış içkilerde linalool ve linalool oksidin el oranları üretim ülkelerini birbirinden ayırabilmiştir, alfa-pinen de aynı yöntemle ölçülmüştür [14].

Mirsen kolay oksitlenir, ardıç yağı yine de dayanır. Ardıç yağı bir yıl farklı koşullarda saklandığında karanlıkta en çok değişen bileşenler mirsen ve limonen olmuştur. Toplam bileşim ölçülür biçimde değişmemiş ve yazarlar ardıç yağını kararlı saymıştır [15].

Ne için kullanılıyor?

Gıda ve içki: cinin ardıç karakteri. Cin, tarımsal alkolün ardıç meyvesi ve öteki bitkilerle yeniden distile edilmesiyle yapılır ve karakteristik tadını ardıçtan alır [16]. Ardıcın cine kattığı uçucular meyvenin bölgesine ve kurutma yöntemine göre değişmiştir. Kurutma suda az çözünen bileşenleri artırmış, çok çözünenleri azaltmıştır [17]. Aroma oranın değil profilin işidir. Şerbetçiotunda da aynı kural görülmüştür: 23 partiyle yapılan denemede toplam yağ miktarı ile aroma yoğunluğu arasında ilişki bulunmamıştır [18]. Koruyucu olarak sonuç yağa göre değişmiştir. Üç ardıç yağından yalnız biri hastane kökenli mikroorganizmalara karşı iyi etki göstermiş, hiçbir tek bileşen yağın kendisinden güçlü çıkmamıştır [19]. Sardinya'da adi ardıç yağında anlamlı etki bulunmamıştır [5]. Patates nişastası ve pektinden yapılan ambalaj filmine 0,1 ile 1 % ardıç yağı katılınca filmin radikal süpürme kapasitesi 11'den 17 %'e çıkmış, saydamlık ve mekanik dayanım ise düşmüştür [20].

Kozmetik ve parfüm: koku maddesi. Ardıç yağları kozmetikte yalnız koku maddesi olarak kullanılır [21]. Tek koşul limonen ve linalooldekiyle aynıdır: taze mirsen sorun değildir, havada beklemiş mirsen bile nadir alerjendir. Sayısı "Formülde nasıl davranır?" bölümünde.

Aromaterapi: farede işe yaramıştır. Farede kısa çekimlerle solutulan mirsen buharı dişilerde kaygı davranışını azaltmıştır [22]. Uykusuz bırakılmış farelerde mirsen uykuya dalmayı hızlandırmış ve uyku süresini uzatmıştır [23]. Çalışmalar saf mirsenle yapılmıştır.

Meyve yağı mı, yaprak yağı mı: hangi biçim?

Uçucu yağlar çoğu zaman yenebilir bir yağ içinde seyreltilerek de satılır. Oranın neye göre verildiği, yağın kendisine mi yoksa seyreltilmiş ürüne mi, sertifikada yazmalıdır.

Neden tek molekül değil, ardıç yağı? İçki üreticisi için cevap karakterdir. Cinin ardıç karakteri tek bir kokudan değil, alfa-pinen, sabinen, limonen ve germakren D'nin mirsenle birlikte verdiği bütünden gelir [3], [6]. Ardıç yağı bu bütünü tek kalemde verir. İçkideki ardıç notası bölgeye ve kurutmaya göre değişir [17], yağın sertifikası ise profili sabitler. Parfüm üreticisi için fark daha belirgindir: limonen ve linalool sayfalarında olduğu gibi kokuyu zenginleştiren şey yan bileşenlerdir, tek molekül düz kalır. Üçüncü gerekçe köken: mirsenin eli olmadığı için doğallık yanındaki alfa-pinenin el oranından okunur, ardıçta bu oran kemotipe özgüdür ve hasatla değişmemiştir [4]. Tek molekülde bu iz yoktur.

Seçim dört soruya bağlıdır.

• Hangi profil isteniyor? Alfa-pinen ağırlıklı klasik ardıç profili mi [3], mirseni yüksek kemotip mi [4]? İkisi de gerçek ardıçtır, sertifikadaki oran seçer.
• Yağ mı, sulu ürün mü? Mirsen suda çok az çözünür. Sulu üründe emülsiyon (yağ ile suyun karıştırıldığı ürün) ya da taşıyıcı gerekir.
• Ne kadar lazım? 1 ton ambalaj filmine 1 kg ardıç yağı katılıyorsa (binde bir, bir ambalaj çalışmasının alt oranı [20]) ve yağ 8,3 % mirsen taşıyorsa [3] filmde 83 mg/kg mirsen olur. Rakamlar örnektir.
• Fiyat. Mirsen ardıç yağında 5 ile 35 % arasında değiştiği için [1], [8] kilogram mirsen fiyatı iki yağ arasında kat kat farklı çıkabilir. Alıcı profil için ödüyorsa kıyas profile göre yapılır.

Analiz raporu nasıl okunur?

Yöntem. Ardıç yağı gaz kromatografisiyle (GC, uçucu karışımı bileşenlerine ayırıp her birinin payını ölçen yöntem) ölçülür, bileşenler kütle spektrometresiyle tanınır. Yüzdeler çoğu zaman bileşenlerin birbirine göre payıdır (alan normalizasyonu). Alfa-pinenin el oranı elleri ayıran ayrı bir kolonla ölçülür [4], [24].

Alfa-pinen ile mirsen birlikte okunur. Mirsen tek başına tür söylemez: katran ardıcında birinci bileşen olabilir [6] ve 34,8 %'e çıkabilir [8]. Alfa-pinen de tek başına tür söylemez: katran ardıcı meyvesinde 30,1 ile 66,4 % ölçülmüş [8], başka bir ölçümde 85 ile 92 % bulunmuştur [10]. Sedrol yüksekse yağ boylu ardıçtan olabilir [9]. Gama-kadinen yaprak yağının ayırıcı satırı olabilir [11].

Kesilmiş yağ. Aynı meyveden distilasyonun ilk dakikalarında alınan yağ mirsen ve pinenlerce zengin, sonraki kısımlar başka profildedir [12]. Sertifikadaki mirsen oranı doğal olabilir ama bütün yağı temsil etmeyebilir. Adi ardıç yağında germakren D üçüncü ana bileşen olarak ölçülmüştür [6], ağır terpen satırlarının varlığı yağın yalnız ilk kısımdan alınmadığını düşündürür.

Spesifikasyon ile sonuç ayrı şeylerdir. Spesifikasyon üreticinin sözüdür, ölçülen değer o partinin sonucudur. Teknik veri formu (TDS) genel belgedir, analiz sertifikası (CoA) partiye aittir.

Kaliteyi ne gösterir?

Tür, kısım ve kesim. Alfa-pinen ile mirsen oranı, sedrol ve gama-kadinen satırları türü ve kısmı, ağır terpen satırları yağın bütün alındığını gösterir [8], [9], [11], [12].

Tazelik. Mirsen ve limonen karanlıkta bile ardıç yağının en çok değişen bileşenleridir [15]. Ölçüm tarihi ve kabın doluluğu birlikte okunur.

Çözücü kalıntısı ve hammadde testleri. Buhar distilasyonunda organik çözücü yoktur, kalıntı satırı yalnız çözücüyle alınan üründe anlam taşır. Bitkisel hammaddede pestisit ve ağır metal sonuçları da okunur.

Formülde nasıl davranır?

Hava. Ardıç yağında karanlıkta bile en çok değişen bileşenler mirsen ve limonendir, yağın bütünü ise bir yılda ölçülür biçimde değişmemiştir [15]. Kapalı ve dolu kapta, serin ve karanlıkta saklanır.

Su ve ısı. Suda çok az çözünür, alkolde ve yağda çözünür. Siklodekstrinle (halka biçimli şeker, molekülü içine alır) kapsüllenen mirsenin salımı ısıtılarak ölçülmüş, ilk saatlerde düzensiz, 20 saatten sonra sabit hızda sürmüştür [25].

Cilt: taze mirsen sorun değil, bekletilmiş mirsen nadir alerjen. Havada oksitlenen terpenler alerjen olabilir. Altı Avrupa merkezinde 1.511 dermatit hastasından yalnız biri oksitlenmiş mirsene tepki vermiştir. Aynı hastalarda oksitlenmiş linaloole 1,3 %, oksitlenmiş karyofillene yaklaşık 0,5 % tepki görülmüştür [26]. Mirsen bu bakımdan limonen ve linaloolden rahattır. Kokunun etikette nasıl yazılacağı ürün sınıfına ve mevzuata bağlıdır.

Gıda katkısı olarak mevzuat. Doğal kaynaklı mirsen, ardıç yağı dâhil, serbesttir. ABD sentetik mirseni 2018'de Delaney Maddesi gereği gıda katkısı listesinden çıkarmıştır. Bu madde hayvanda herhangi bir dozda tümör yapan her katkıyı miktara bakmaksızın yasaklar. Gerekçe olan deneyde mirsen dozları insan maruziyetinin yüz bin katından yüksekti [27]. Kaliforniya'da satışta Prop 65 uyarı etiketi gerekebilir [27].

Güvenlik belgesi. Ekstraktla çalışırken ürünün güvenlik bilgi formuna (SDS) uyulur. Taşıma ve depolama sınıfı SDS'ten okunur.