Limonen
Limonen, narenciye kabuk yağlarının ana bileşenidir ve portakal kokusunun taşıyıcı terpenidir (terpen, bitkilerin uçucu koku maddesi ailesi). Tatlı portakal yağının yaklaşık yüzde 95'i limonendir [1]. Gıda üreticisi onu aroma olarak, kozmetik ve parfüm üreticisi koku olarak alır. Limonen en çok kullanılan koku maddelerinden biridir [2]. Meyve suyu sanayisinin yan ürünü olarak ayrıca çıkar ve yağ çözücü olarak da satılır [3].
Narenciyenin neresinde, ne kadar var?
Kabukta. Kabuk meyvenin yaklaşık 40 ile 50 %'idir ve uçucu yağ kabukta toplanır [4]. Yağ kabuğun dış yüzeyindeki keseciklerden soğuk presle alınır. Tunus'ta dört narenciyede kabuk yağı verimi olgunlaşma boyunca 0,5 ile 2,7 % arasında değişmiştir [5].
Limonen neredeyse tek başınadır. İtalya'da bir sezonda üretilmiş 190 gerçek tatlı portakal yağında limonen yaklaşık 95 % bulunmuştur. Oksijenli bileşenlerin (aldehit, alkol, ester) en önemlileri oktanal ve dekanal aldehitleridir. Bileşim sezona, yağ ayırma yöntemine ve portakal türüne göre değişmiş, kan portakalı yağları daha çok terpen taşımıştır [1]. Türkiye'de iki bölgeden acı portakal kabuk yağında limonen 93,7 ile 94,3 %, mirsen 1,7 ile 1,9 %, linalil asetat 1,2 ile 1,3 %, linalool 0,3 ile 0,5 % ölçülmüştür [6]. Türk greyfurt kabuk yağında limonen 92,5 %, mirsen 2,6 %, terpenlerin toplamı 96,4 % çıkmıştır. Aynı çalışmada limon yağı bambaşkadır: limonen 61,8 %, gama-terpinen 10,6 %, beta-pinen 8,1 % [7]. Oktanal ve dekanal tatlı portakal yağının karakter belirleyici bileşenleri olarak anılır [8].
Olgunluk oranı değiştirir. Tunus'ta acı portakal kabuk yağında limonen olgunlaşma boyunca 67,9'dan 91,0 %'e çıkmış, tatlı portakalda 81,5 ile 86,4 % arasında kalmıştır [5]. İran'da acı portakalda limonen olgun meyvede 93,5 %'e ulaşmış, linalool, mirsen ve alfa-terpineol en düşük düzeye inmiştir [9]. Oran meyvenin adından değil ölçümden okunur.
Yöntem de değiştirir. Portakal ve tangor (mandalina ile portakal melezi) kabuğunda soğuk pres ile su distilasyonu karşılaştırılmıştır. Ağır ve oksijenli bileşenler soğuk prese özgü çıkmıştır. Distilasyonda ise meyve suyunda kusur kokusu sayılan iki bileşen (terpinen-4-ol ve 4-vinilguaiakol) daha çok oluşmuştur [10]. Greyfurtta laboratuvar ölçeğinde soğuk pres yağın verimi su distilasyonundan çok daha yüksek bulunmuş, limonen soğuk preste 92,8 %, distile yağda 96,1 % ölçülmüştür. Sanayide ise pres artıklarının buhar distilasyonuyla alınan greyfurt yağında limonen 70,9 % bulunmuştur [11].
D-limonen distilatı meyve suyu fabrikasının yan ürünüdür. Narenciye atığından bütünleşik bir süreçte 1 ton atıktan (20 % kuru madde) 8,9 L limonen alınmıştır [12]. Piyasada "d-limonen" adıyla satılır ve meyve suyu sanayisinden gelen bu ürün yağ alma ve temizlik çözücüsü olarak piyasaya girmiştir [3].
Limonen, oktanal, limonen oksit: fark ne?
| Molekül | CAS | Formül | Molar kütle (g/mol) | XLogP | PubChem |
|---|---|---|---|---|---|
| Limonen | 138-86-3 | C₁₀H₁₆ | 136,2 | 3,4 | 22311 |
| Limonen oksit | 1195-92-2 | C₁₀H₁₆O | 152,2 | 2,5 | 91496 |
| Karveol | 99-48-9 | C₁₀H₁₆O | 152,2 | 2,1 | 7438 |
| Karvon | 99-49-0 | C₁₀H₁₄O | 150,2 | 2,4 | 7439 |
| Alfa-terpineol | 98-55-5 | C₁₀H₁₈O | 154,3 | 1,8 | 17100 |
| Mirsen | 123-35-3 | C₁₀H₁₆ | 136,2 | 4,3 | 31253 |
| Oktanal | 124-13-0 | C₈H₁₆O | 128,2 | 2,7 | 454 |
| Dekanal | 112-31-2 | C₁₀H₂₀O | 156,3 | 3,8 | 8175 |
Değerler PubChem'den alınmıştır. XLogP maddenin yağa mı suya mı yakın olduğunu gösterir. Değer büyüdükçe yağı sever. Limonen 3,4 ile yağ tarafındadır ve suda çok az çözünür. Oksidasyon ürünleri (limonen oksit 2,5, karveol 2,1) daha suya yakındır. Alfa-terpineol 1,8 ile en suya yakın olanıdır.
Limonenin iki eli vardır. Aynı formüldeki iki molekül birbirinin ayna görüntüsüdür (enantiyomer, kısaca "el"). Narenciye kabuk yağının limoneni (R)-(+) elidir (CAS 5989-27-5) [2]. Rasemik (iki elin eşit karışımı) limonen ayrı bir koku maddesi olarak değerlendirilir [13].
Karakteri limonen tek başına vermez. Konsantreden hazırlanan portakal suyunda en güçlü üç koku maddesi linalool, limonen ve bir meyve esteri olmuş, oktanal ve dekanal onları izlemiştir [14]. Taze sıkılmış portakal suyunda ise başı meyvemsi esterler ve dekanal çekmiştir [15]. Kabuk yağında karakteri oktanal ve dekanal taşır [8]. Beş kat konsantre portakal yağında limonen şekerli çözeltinin tatlılık algısını artırmıştır [16].
Ne için kullanılıyor?
Koku olarak: evet, en çok kullanılan koku maddelerinden biri. Limonen parfüme, temizlik ürününe ve oda kokusuna taze narenciye kokusunu verir. Limonen teknik ürünlerde (deterjan ve temizlik ürünü gibi) ve parfümde en çok kullanılan koku maddelerinden biridir [2]. Kozmetik bileşen güvenlik paneli narenciye kökenli bileşenleri, ürün tahriş etmeyecek ve hassaslaştırmayacak biçimde yapıldığında güvenli bulmuştur [21].
Gıda: portakal aromasının gövdesi. Portakal aromasında kokunun gövdesini limonen taşır. Formülatör için iki dikkat noktası vardır: bekleyen üründe aroma zamanla kayar ve plastik ambalaj limoneni emebilir. Portakal ve narenciye aromalarında limonen kokunun taşıyıcısıdır, karakteri ise yanındaki aldehitler (oktanal ve dekanal gibi) verir [8]. İçecekte yağ doğrudan karışmaz, emülsiyon (yağ ile suyun karıştırıldığı ürün) olarak girer. Arap zamkı ve ksantan zamkıyla (iki kıvam verici) kurulan içecek emülsiyonlarında portakal yağı 6 ile 10 % arasında çalışılmıştır [22]. Saklamada aroma kayar: portakal suyu ılık ortamda dört hafta beklediğinde oktanal, dekanal ve linalool azalmış, alfa-terpineol artmıştır. Bayat koku ise başka iki bileşenden gelmiştir [23]. Plastik ambalaj limoneni emebilir, portakal suyu bu konunun en çok çalışılan örneğidir [24].
Kabuk yağı mı, konsantre mi, d-limonen distilatı mı: hangi biçim?
| Biçim | Nasıl elde edilir | Limonen | Yanında ne gelir |
|---|---|---|---|
| Soğuk pres kabuk yağı | taze kabuğun mekanik sıkılması | tatlı portakal yaklaşık 95 % [1], acı portakal 93,7 ile 94,3 % [6], greyfurt 92,5 % [7] | oktanal, dekanal [8], mirsen [7], linalool ve linalil asetat [6], uçucu olmayan kabuk bileşenleri [25] |
| Distile narenciye yağı | pres artıklarının buhar distilasyonu | greyfurtta 70,9 % [11] | distilasyonda oluşan kusur kokulu bileşenler [10] |
| Katlanmış (konsantre) yağ | soğuk pres yağın vakumda kısmen damıtılması | greyfurt konsantrelerinde 64 ile 85 % [26] | oksijenli bileşenler 2, 5 ve 10 kat konsantrede 2, 4 ve 5 kat artmıştır [26] |
| D-limonen distilatı | meyve suyu sanayisi yan ürününün distilasyonu | yağ alma ürünlerinde 95 %'e kadar [17] | damıtılmış tek bileşen |
Uçucu yağlar çoğu zaman yenebilir bir yağ içinde seyreltilerek de satılır. Oranın neye göre verildiği, yağın kendisine mi yoksa seyreltilmiş ürüne mi, ürün belgesinde yazar.
Rasemik limonen varken neden narenciye limoneni? Rasemik ürün iki elin eşit karışımıdır ve ayrı bir madde olarak değerlendirilir [13]. Narenciye limoneni tek el verir: kabuk yağının da d-limonen distilatının da limoneni (R) elidir [2]. Kabuk yağı d-limonen distilatına göre bir şey daha verir: portakalın karakterini taşıyan oktanal ve dekanal yalnız kabuk yağında gelir [8], [1]. Limonen bu kokuların taşıyıcısıdır.
Seçim üç soruya bağlıdır.
- Hangi narenciye, hangi karakter? Tatlı portakalda oksijenli bileşenlerin başını oktanal ve dekanal çeker [1]. Acı portakalda linalil asetat 1,2 ile 1,3 %, linalool 0,3 ile 0,5 % ölçülmüştür [6]. Greyfurt 92,5 % limonen ve 2,6 % mirsen taşır, limon 61,8 % limonenle ayrı bir profildir [7].
- Ürün sulu ya da sıcak mı? Limonen suda çok az çözünür, içeceğe emülsiyonla girer [22]. Isı ve basınç limoneni alfa-terpineol ve karvona çevirmiştir [19]. Plastik ambalaj limoneni emebilir [24].
- Ne kadar lazım? 1 ton içeceğe emülsiyonla 1 kg portakal yağı katılıyorsa (binde bir) ve yağ 95 % limonen taşıyorsa [1] içecekte 950 mg/kg limonen olur. Rakamlar örnektir.
Analiz raporu nasıl okunur?
Yöntem. Kabuk yağı gaz kromatografisiyle (GC, uçucu karışımı bileşenlerine ayırıp her birinin payını ölçen yöntem) ölçülür. Bileşenler kütle spektrometresiyle (her maddeyi kütle parmak izinden tanıyan dedektör) tanınır. Yüzdeler çoğu zaman bileşenlerin birbirine göre payıdır (alan normalizasyonu). Limonen için bozunmayı da izleyen ayrı bir sıvı kromatografisi yöntemi vardır [20].
Spesifikasyon ile sonuç ayrı şeylerdir. Spesifikasyon üreticinin sözüdür, ölçülen değer o partinin sonucudur. Teknik veri formu (TDS) genel belgedir, analiz sertifikası (CoA) partiye aittir.
Kaliteyi ne gösterir?
Aldehit payı. Narenciye yağlarının çoğunda limonen 90 %'in üstündedir, farkı oksijenli bileşenler yapar. Aldehit payı yağ ayırma yöntemine, portakal türüne ve sezona göre değişir [1]. Sertifikada aldehit satırları limonen satırından daha çok şey söyler.
Çözücü kalıntısı ve hammadde testleri. Tablodaki biçimlerin hiçbiri organik çözücü kullanmaz, kalıntı satırı yalnız çözücüyle alınan üründe anlam taşır. Kabuk, ilaçlamanın doğrudan temas ettiği kısımdır, pestisit sonucu teknik veri sayfasında (TDS) yer alır.
Formülde nasıl davranır?
Hava. Antioksidan oksidasyon yolunu keser: E vitamini türevi bir antioksidan içeren vazelinde limonen hidroperoksitleri büyük ölçüde parçalanmış, antioksidansız vazelinde ise buzdolabında altı hafta bozulmadan kalmıştır [27]. Alkollü parfümde limonen kararlı bulunmuştur. Dokuz ay boyunca açılıp kapanan yarı dolu şişelerde hidroperoksit saptanmamış, tüketicilerden toplanan eski parfümlerde yaklaşık 0,2 % limonen ölçülmüş ve yalnız azınlığında eser miktarda oksidasyon ürünü bulunmuştur [18]. Kapalı ve dolu kapta, serin ve karanlıkta saklanır.
Su, ısı ve asit. Limonen suda çok az çözünür, içecekte emülsiyon ister [22]. Isı ve basınç limoneni alfa-terpineol ve karvona çevirmiştir [19], sulu-etanollü çözeltide ısıyla bozunmuştur [20]. Kapsülleme dayanımı artırır: çok küçük damlacıklı emülsiyonda (mikroemülsiyon) limonenin oksitlenmeye başlama süresi dört ile sekiz kat uzamış, ama aynı emülsiyonlar 50 °C üstünde fiziksel olarak bozulmuştur [28]. Siklodekstrin (halka biçimli şeker, molekülü içine alır) taşıyıcısında çözünürlük ve ısı dayanımı artmış, salım yavaşlamıştır [29].
Ambalaj. Bazı plastikler limoneni emer ve aromayı alır [24]. Ambalaj seçimi aroma dozunun parçasıdır.
Kozmetik etiketi: limonen listede. Limonen, Avrupa Birliği'nin kozmetikte etikete yazılması zorunlu koku alerjenleri listesindedir. 2023'te listeye 56 madde eklenmiş, limonen listede kalmıştır. Eşikler kalıcı üründe 0,001 %, durulanan üründe 0,01 %'tir ve genişletilmiş listenin yükümlülüğü yeni ürünler için 31 Temmuz 2026'da başlamıştır [30].
Güvenlik belgesi. Ekstraktla çalışırken ürünün güvenlik bilgi formuna (SDS) uyulur. Taşıma ve depolama sınıfı SDS'ten okunur.
Kaynaklar
- Dugo G., Verzera A. et al. (1994). On the Genuineness of Citrus Essential Oils. Part XLIII. The Composition of the Volatile Fraction of Italian Sweet Orange Oils (Citrus sinensis(L.) Osbeck). Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.1994.9698342
- Matura M., Goossens A. et al. (2002). Oxidized citrus oil (R-limonene): A frequent skin sensitizer in Europe. Journal of the American Academy of Dermatology. https://doi.org/10.1067/mjd.2002.124817
- Karlberg A., Dooms-Goossens A. (1997). Contact allergy to oxidized d-limonene among dermatitis patients. Contact Dermatitis. https://doi.org/10.1111/j.1600-0536.1997.tb00270.x
- Singh B., Singh J. et al. (2021). Insights into the chemical composition and bioactivities of citrus peel essential oils. Food Research International. https://doi.org/10.1016/j.foodres.2021.110231
- Bourgou S., Rahali F. et al. (2012). Changes of Peel Essential Oil Composition of Four Tunisian Citrus during Fruit Maturation. The Scientific World Journal. https://doi.org/10.1100/2012/528593
- Kirbaslar F., Kirbaslar S. (2003). Composition of Cold-Pressed Bitter Orange Peel Oil from Turkey. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.2003.9712247
- Kirbaşlar Ş., Boz I. et al. (2006). Composition of Turkish Lemon and Grapefruit Peel Oils. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.2006.9699161
- Mitiku S., Sawamura M. et al. (2000). Volatile components of peel cold-pressed oils of two cultivars of sweet orange (Citrus sinensis (L.) Osbeck) from Ethiopia. Flavour and Fragrance Journal. https://doi.org/10.1002/1099-1026(200007/08)15:4<240::aid-ffj902>3.0.co;2-f
- Rowshan V., Najafian S. (2015). Changes of Peel Essential Oil Composition ofCitrus aurantium L. During Fruit Maturation in Iran. Journal of Essential Oil Bearing Plants. https://doi.org/10.1080/0972060x.2014.977564
- Park M., Cha J. et al. (2024). The effects of different extraction methods on essential oils from orange and tangor: From the peel to the essential oil. Food Science & Nutrition. https://doi.org/10.1002/fsn3.3785
- Pino J., Acevedo A. et al. (1999). Chemical Composition of Distilled Grapefruit Oil. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.1999.9701076
- Pourbafrani M., Forgács G. et al. (2010). Production of biofuels, limonene and pectin from citrus wastes. Bioresource Technology. https://doi.org/10.1016/j.biortech.2010.01.077
- Api A., Belsito D. et al. (2022). RIFM fragrance ingredient safety assessment, dl-limonene (racemic), CAS Registry Number 138-86-3. Food and Chemical Toxicology. https://doi.org/10.1016/j.fct.2021.112764
- Averbeck M., Schieberle P. (2009). Characterisation of the key aroma compounds in a freshly reconstituted orange juice from concentrate. European Food Research and Technology. https://doi.org/10.1007/s00217-009-1082-4
- Buettner A., Schieberle P. (2001). Evaluation of Aroma Differences between Hand-Squeezed Juices from Valencia Late and Navel Oranges by Quantitation of Key Odorants and Flavor Reconstitution Experiments. Journal of Agricultural and Food Chemistry. https://doi.org/10.1021/jf001363l
- Zhou R., Zhu J. et al. (2024). Identification of characteristic compounds of sweet orange oil and their sweetening effects on the sucrose solution with sweetness meter, sensory analysis, electronic tongue, and molecular dynamics simulation. Food Chemistry. https://doi.org/10.1016/j.foodchem.2024.140815
- Karlberg A., Magnusson K. et al. (1992). Air oxidation of d-limonene (the citrus solvent) creates potent allergens. Contact Dermatitis. https://doi.org/10.1111/j.1600-0536.1992.tb00129.x
- Kern S., Granier T. et al. (2014). Stability of limonene and monitoring of a hydroperoxide in fragranced products. Flavour and Fragrance Journal. https://doi.org/10.1002/ffj.3210
- Pan J., Wang H. et al. (2011). EFFECT OF ULTRA HIGH HYDROSTATIC PRESSURE ON CONCENTRATIONS OF LIMONENE, Α-TERPINEOL AND CARVONE IN NAVEL ORANGE JUICE. Journal of Food Process Engineering. https://doi.org/10.1111/j.1745-4530.2009.00430.x
- Bernart M. (2015). Ultra-High Performance Liquid Chromatography (UHPLC) Method for the Determination of Limonene in Sweet Orange (Citrus sinensis) Oil: Implications for Limonene Stability. Journal of AOAC INTERNATIONAL. https://doi.org/10.5740/jaoacint.14-157
- Burnett C., Bergfeld W. et al. (2021). Safety Assessment of Citrus Plant- and Seed-Derived Ingredients as Used in Cosmetics. International Journal of Toxicology. https://doi.org/10.1177/10915818211040027
- Mirhosseini H., Tan C. et al. (2008). Optimization of the contents of Arabic gum, xanthan gum and orange oil affecting turbidity, average particle size, polydispersity index and density in orange beverage emulsion. Food Hydrocolloids. https://doi.org/10.1016/j.foodhyd.2007.06.011
- Averbeck M., Schieberle P. (2011). Influence of different storage conditions on changes in the key aroma compounds of orange juice reconstituted from concentrate. European Food Research and Technology. https://doi.org/10.1007/s00217-010-1366-8
- Fayoux S., Seuvre A. et al. (1997). Aroma transfers in and through plastic packagings: orange juice andd-limonene. A review. Part I: Orange juice aroma sorption. Packaging Technology and Science. https://doi.org/10.1002/(sici)1099-1522(199703/04)10:2<69::aid-pts385>3.0.co;2-t
- Russo M., Rigano F. et al. (2021). Coumarins, Psoralens and Polymethoxyflavones in Cold-pressed Citrus Essential Oils: a Review. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.2020.1857855
- Pino J., Sánchez M. (2000). Chemical Composition of Grapefruit Oil Concentrates. Journal of Essential Oil Research. https://doi.org/10.1080/10412905.2000.9699489
- Nilsson U., Magnusson K. et al. (1999). Are contact allergens stable in patch test preparations? Investigation of the degradation of d-limonene hydroperoxides in petrolatum. Contact Dermatitis. https://doi.org/10.1111/j.1600-0536.1999.tb06009.x
- Belem B., Carapeto G. et al. (2023). Microemulsions: An Encapsulation Strategy to Increase the Thermal Stability of D-limonene. Pharmaceutics. https://doi.org/10.3390/pharmaceutics15112564
- Salehi O., Sami M. et al. (2021). Limonene loaded cyclodextrin nanosponge: Preparation, characterization, antibacterial activity and controlled release. Food Bioscience. https://doi.org/10.1016/j.fbio.2021.101193
- Avrupa Komisyonu (2023). Commission Regulation (EU) 2023/1545 of 26 July 2023 amending Regulation (EC) No 1223/2009 as regards labelling of fragrance allergens in cosmetic products. Official Journal of the European Union. https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2023/1545/oj