Ekstraksiyon kirleticileri ayırabilir mi?
Süperkritik CO₂ ekstraksiyonu seçici bir ayırma yöntemidir. Basınç ve sıcaklık ayarlanarak hedef bileşikler alınırken istenmeyen maddeler geride bırakılabilir. Bu seçicilik kirleticilerin ayrılmasında da geçerlidir: ağır metaller ekstrakta geçmez; lipofilik pestisitler ise koşullara bağlı olarak ayrılabilir ya da alınmayabilir.
CO₂ neden seçici?
Süperkritik CO₂ apolar bir çözücüdür. Çözücülük gücü yoğunluğa, yoğunluk ise basınç ve sıcaklığa bağlıdır. Düşük basınçta (80–100 bar) yalnız küçük ve uçucu moleküller çözünür; basınç arttıkça daha büyük ve polar bileşikler de gelir.
Bu ayarlanabilirlik ticari ekstraktta şu anlama gelir: Hedef bileşiğin çözünürlük penceresinde çalışılırsa kirleticiler dışarıda kalabilir. Örneğin düşük basınçta terpen fraksiyonu alınırken daha ağır pestisit molekülleri bitkide kalır.
Ağır metaller geçmez
Ağır metaller (kurşun, kadmiyum, civa, arsenik) iyonik yapıdadır ve apolar çözücülerde çözünmez. Süperkritik CO₂ ağır metalleri almaz; bu nedenle bitki ekstraktlarında ağır metal yoğunlaşması görülmez [1].
Bitki ekstraktlarında ağır metal testi yapılır, ama kaynak hammaddedir. Ekstraktta ölçülen değer genellikle hammaddenin taşıdığı düzeyin altında kalır.
Pestisitler ayrılabilir
Organoklorin pestisitler (DDT, heptaklor, endrin) lipofiliktir ve yüksek basınçta CO₂'ye geçebilir. Ancak CO₂ ekstraksiyonunun seçiciliği bu kirleticileri ayırmak için de kullanılabilir.
Dong quai (Angelica sinensis) üzerinde yapılan bir çalışmada süperkritik CO₂ ekstraksiyonu 12 organoklorin pestisiti bitkiden ayırmak için optimize edilmiştir. Sonuç: Pestisit uzaklaştırma oranı yüksek, aktif bileşen kaybı düşük [1]. Bu çalışma gösterir ki CO₂ koşulları doğru ayarlandığında dekontaminasyon aracı olarak da çalışır.
Soğanda pestisit analizi için geliştirilen bir yöntemde 372 bar basınçta endrin ve DDE yüzde 80–103 geri kazanımla ekstrakta alınmıştır [2]. Bu yüksek basınç analitik amaçlıdır; ticari ekstraktta daha düşük basınçlar tercih edildiğinde pestisit geçişi azalır.
Mikotoksinler hammaddeye bağlı
Aflatoksinler kısmen lipofiliktir ve yağ ekstraksiyonunda yağa geçebilir. Geçiş oranı yönteme bağlıdır:
| Yöntem | Aflatoksin geçiş oranı |
|---|---|
| Soğuk pres | yüzde 55–57 |
| Kavrulmuş tohumdan pres | yüzde 37–47 |
| Hekzan ekstraksiyonu | yüzde 18–20 |
Soğuk preste geçiş en yüksek, çözücü ekstraksiyonunda en düşüktür [3]. CO₂ ekstraksiyonunda mikotoksin geçişi henüz az çalışılmıştır, ama seçicilik prensibi burada da geçerlidir.
Mikotoksin kontaminasyonu hammaddede başlar. Temiz hammadde kullanıldığında ekstrakt da temiz olur.
PAH kurutma yöntemine bağlı
Polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH) lipofiliktir ve yağ fazına geçer. PAH kaynağı genellikle kurutma aşamasıdır: doğrudan ateşle veya dumanla kurutulan hammadde PAH taşıyabilir [4].
Modern kurutma yöntemleri (düşük sıcaklıkta hava kurutma, dondurarak kurutma) PAH oluşumunu önler. Hammadde seçimi burada da belirleyicidir.
Belgede neye bakılır?
Teknik veri sayfasında (TDS) kontaminant satırları sürecin güvenliğini gösterir:
Ağır metal. Kurşun, kadmiyum, civa ve arsenik için limitler. CO₂ ekstraktlarında düşük değerler beklenir.
Pestisit kalıntısı. Organoklorin ve organofosfat pestisitler için toplam limit veya "tespit edilmedi" ifadesi. AB mevzuatı (EC 396/2005) ürün grubuna göre maksimum kalıntı limitleri (MRL) belirler.
Mikotoksin. Aflatoksin (B1, B2, G1, G2 ve toplam) için limitler. Gıda ürünlerinde AB limitleri (EC 1881/2006) geçerlidir.
PAH. Benzo[a]piren ve PAH4 toplamı için limitler. AB limitleri (EC 835/2011) bitkisel yağlar için geçerlidir.
Çözücü kalıntısı. CO₂ ekstraksiyonunda organik çözücü kullanılmaz. Yardımcı çözücü (etanol) kullanıldıysa etanol kalıntısı satırı bulunur.
Kaynaklar
- Zhao C, Hao G et al. Supercritical fluid extraction for the separation of organochlorine pesticides residue in Angelica sinensis. Biomedical Chromatography 2002. https://doi.org/10.1002/bmc.180
- Tolcha T, Gemechu T et al. High Density Supercritical Carbon Dioxide for the Extraction of Pesticide Residues in Onion. Molecules 2020. https://doi.org/10.3390/molecules25041012
- Var I, Uçkun O. Extraction Methods' Effects on Aflatoxin Concentration during Sunflower Oil Processing. European Journal of Agriculture and Food Sciences 2021. https://doi.org/10.24018/ejfood.2021.3.5.384
- Kariyawasam T, Doran G et al. Polycyclic aromatic hydrocarbon contamination in soils and sediments. Chemosphere 2022. https://doi.org/10.1016/j.chemosphere.2021.132981